نگاهی انتقادی به پژوهش‌های مبتنی بر رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف در مجلات علمی ایران

تحلیل گفتمان انتقادی در سالیان اخیر در پژوهش های ادبی و غیرادبی کاربرد زیادی یافته و مقالات متعددی که رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف را به کار گرفته‌اند در مجلات علمی-پژوهشی ایران منتشر شده‌اند. این پژوهش در پی آن است تا با اتخاذ روش فراتحلیل به ارزیابی توصیفی و کیفی این پژوهش ها بپردازد. به همین منظور، تعداد 87 مقالۀ علمی-پژوهشی و همایشی را که در بازۀ زمانی 1380-1402 در مجلات علمی معتبر ایران چاپ شده‌ و از تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف برای تحلیل موضوع مورد پژوهش‌شان استفاده کردند انتخاب شد. سپس با ابزارها و مقولات برگرفته از روش فراتحلیل به ارزیابی این مقالات در دو بخش توصیفی و تحلیلی پرداخته‌شد. یافته‌های توصیفی پژوهش در شش مقوله دسته‌بندی و موردبحث قرار گرفتند و به صورت جداول و نمودار خلاصه شدند. یافته‌های نظری پژوهش هم با نظرات و روش تحلیلی فرکلاف که در آثارش بیان شده‌اند مقایسه شد. یافته‌های نظری نشان داد که بیشترین پژوهش ها در حوزۀ ادبیات انجام شده و کمترین در حوزۀ مسائل اجتماعی. غالب پژوهش ها از نوع چگونگی (براساس شاخص‌های سه گانۀ بلینسکی) بوده و اکثر پژوهش ها وجه غیرگفتمانی روش فرکلاف را نادیده گرفته‌اند که این امر باعث تقلیل پژوهش ها به تحلیل متنی-مضمونی شده است. در پایان و براساس یافته‌های پژوهش توصیه‌ها‌یی درمورد ضعف ها و قوت‌های رویکرد فرکلاف و شیوۀ درست کاربست آن ارائه شده است.

a critical study of cda-based researchers in iran’s scholarly journals

in recent years, there has been a growing interest in employing critical discourse analysis for the analysis of literary and non-literary issues in scholarly journals in iran. the fairly high number of such articles constitutes a reasonable corpus to be used for meta-analysis method to evaluate the application of norman fairclough’s critical discourse analysis by iranian scholars in their analysis of literary and non-literary fields. with this in view, the search for the relevant papers using key terms such as cda and norman fairclough began and eventually 87 scholarly articles published from 2000 to 2023 were identified. drawing on the categories and instruments of meta-analysis, the researcher grouped the findings into the descriptive and qualitative sections whose data were summarized and displayed in 6 tables and 6 diagrams. the descriptive findings showed that literary scholars ranked as the highest users of fairclough’s approach and the social sciences scholars as the lowest users. the qualitative findings made it clear that scholars dived directly into fairclough’s framework, without probing into his practice and model in analyzing social phenomena. moreover, the majority of the researches reduced fairclough’s framework to textual-thematic level and ignored the social aspect of the object of the research. most of the literary scholars who have used fairclough’s framework have disregarded his admonition that literature poses a challenge to critical discourse analysis. at the end, some suggestions have been made about norman fairclough’s approach and its strengths and weaknesses.