مبانی نقدِ نقدِ ایدئولوژی و صدق و کذب ایدئولوژی در مثنوی مولانا

واژۀ ایده پس از افلاطون به دو معنای «آرمان گرایی» و «معناگرایی» اشاره می کند. اصطلاح ایدئولوژی، از لحاظ گسترۀ معنایی و تفسیری بودن، امروزه یک متن محسوب می شود و مطالعۀ آن را می‌توان در دو رویکرد انتقادی و بی‌طرفانه ( خنثی) تقسیم بندی کرد. مارکس از فیلسوفانی بود که با رویکرد انتقادی، ایدئولوژی را مجموع‌های از اندیشه ها می‌دانست که منافع طبقات را بازنمایی می کند. مثنوی به عنوان یک متن عرفانی و اجتماعی، ایدئولوژیک است ولی محتوای آن با ایدئولوژی مخالف است و ادعای شاعر آن نقد ایدئولوژی است. مولانا سعی کرده به وسیلۀ دیدگاه انتقادی، به نقد ایدئولوژی ها بپردازد. در این مقاله با همین دیدگاه، به بررسی مبانی نقدِ نقدِ ایدئولوژی از نظر مولانا و صدق کذب آنها، در مثنوی پرداخته شده است. مولانا با استفاده از مفاهیم و مبانی ای چون اصل نگری، کل نگری، «موقوف فطام» (بازگیری)، مراتب معرفتی، عقل جزئی و کلّی، قصد دارد تا اهمیت و مبانی نقدِ نقدِ ایدئولوژی را به مخاطبین نشان دهد و با اشاره به صدق و کذب ایدئولوژی ها، به خاصیت خودافشاگر و گفتمانی آنها اشاره کند. او معتقد است به وسیلۀ «انتظار» و «همت» در نقد (= نقدِ نقدِ ایدئولوژی)، می‌توان به واقعیت نزدیک تر شد.

the basics of the critique of the critique of ideology and the truth and falsity of ideology: a reading of rumi’s masnavi

since plato, the word “ideology” refers to “idealism” and “semanticism.” nowadays, the term “ideology,” in terms of meaning, is a text which can be divided into critical and neutral approaches. adopting a critical approach, marx considered ideology as a set of ideas that represent the interests of classes. although masnavi is socially and mystically ideological, rumi adopts a critical position toward ideology. informed by rumi’s discourse, this study investigates the basics of the critique of the critique of ideology and the truth and falsity of ideology in rumi’s masnavi. the results of this study show that rumi employs concepts such as originalism, holism, withdrawal, levels of knowledge, and partial and general reason to showcase the importance of the critique of the critique of ideology. by echoing the truth and falsity of ideology, rumi explores its self-revealing and discursive characteristics.