بررسی و تحلیل تزیینات وابسته به معماری در خانه‌های دوران قاجار و پهلوی شهر اردبیل

بافت قدیم شهر اردبیل با توجه به دارابودن آثاری در حوزه معماری و شهرسازی اسلامی، یکی از مهم‌ترین موارد در زمینه مطالعات شهرسازی اسلامی است. یکی از عناصر اصلی باقی‌مانده از این بافت، خانه‌های تاریخی ارزشمندی بوده که در سال‌های اخیر تعدادی از آن‌ها طی طرح‌های عمران شهری و تغییر سبک زندگی و غیره، از بین رفته و یا تغییر شکل داده‌ شده‌اند؛ بنابراین شناخت این بناها، به‌ویژه تزیینات آن‌ها، امری ضروری است تا شاید در جهت حفاظت و نگهداری این خانه‌ها اقدامات بیشتری صورت گیرد. به این منظور، هدف اصلی این پژوهش بررسی و مطالعۀ تزیینات وابسته به معماری در خانه‌های دوران قاجار و پهلوی شهر اردبیل و عوامل موثر بر این تزیینات بوده است. روش تحقیق در این پژوهش به‌صورت توصیفی‌ تحلیلی و روش جمع-آوری یافته‌ها ترکیبی از دو شیوۀ میدانی و کتابخانه‌ای است. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش‌هاست: مهم‌ترین ویژگی تزیینات نما و سردر خانه‌های تاریخی شهر اردبیل چیست؟ چه ارتباطی بین تزیینات خانه‌ها و مولفه‌های فرهنگی، مذهبی و اجتماعی وجود دارد؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد در دورة قاجار فضاهای مهم مثل ورودی‌ها، نماهای اصلی و تالار اصلی (شاه‌نشین) خانه‌ها تزیین می‌شدند و در آن‌ها از انواع تزئینات شامل طرح‌های آجرکاری، گچ‌بری، مقرنس‌کاری، کتیبه‌نگاری، آیینه‌کاری، تزیینات چوبی، ارسی، قواره‌بری، نقاشی دیواری و غیره، بهره می‌گرفتند. سردر خانه‌های دوره قاجار به‌صورت سردری با مقیاس متوسط تا کوچک، دارای دری معمولاً دولته با دو کوبه بوده است. در بالای آن ‌یک طرح آجری به‌صورت طاق‌نمای تزیینی کار شده است. همچنین تزیینات منفردی چون طرح‌های آجرکاری به‌شکل گل نیلوفر، نصب مجسمه‌های سنگی در دو قسمت ورودی و قراردادن حلقه و کوبه، در تعدادی از خانه‌های این دوره نیز مشاهده می‌شود. در سردر خانه‌های دوره پهلوی از تزیینات کاسته شده و بیشتر در نمای ساختمان، معطوف شده است. در این دوره معمار کوشیده است انواع طرح‌های آجرکاری را به‌صورت ساده در پیشانی نماها به کار گیرد. همچنین وضعیت طبقات اجتماعی و فرهنگی با تزیینات خانه‌ها در ارتباط بوده است. الگوهای فرهنگی، مانند به‌کارگیری و نصب کوبه‌ها و حلقه‌ها، اصل نفوذپذیری بصری، با به‌کارگیری بازشوها، اصل محرمیت را به‌خوبی در خانه‌های سنتی شهر اردبیل نشان داده است؛ ولی در دوره پهلوی خانه‌ها از اصل محرمیت دور شدند. همچنین رتبه‌بندی اجتماعی و طبقاتی صاحب‌خانه‌ها، با تزئیناتی پرتکلف و یا ساده نشان از وضعیت آن‌هاست.

investigation and analysis of architecture-related decorations in the houses of qajar and pahlavi period in ardabil city

the old texture of ardabil city is one of the most important things in the field of islamic urban planning studies due to the presence of works in the field of islamic architecture and urban planning. one of the main remaining elements of this context are valuable historical houses, some of which have been destroyed or changed in recent years during urban construction projects and lifestyle changes, etc.; therefore, it is necessary to know these buildings, especially their decorations, so that more measures can be taken to protect and maintain these houses. in this regard; the main purpose of this research was to investigate and study the decorations related to architecture in the houses of the qajar and pahlavi periods in ardabil and the factors affecting these decorations. the research method in this research is descriptive and analytical, and the method of collecting findings is a combination of field and library methods. this research seeks to answer the following questions: what is the most important feature of the facade and entrance decorations of the historical houses of ardabil city? and what is the relationship between house decorations and cultural, religious and social components? the results of the research show that during the qajar period, important spaces such as entrances, main facades, and the main hall (royal residence) were decorated, and there were various types of decorations including brickwork, plastering, moqrans work, inscriptions, mirrors. work, wooden decorations, sashes, pottery, wall painting, etc., were used. the entrance of the houses of the qajar period was in the form of an entrance with a medium to small scale, usually having a double-slatted door with two knockers. on top of it, a brick design is worked in the form of a decorative arch. also, individual decorations such as brickwork designs in the shape of lotus flowers, installation of stone statues in the two entrance areas, placing rings and drums, can be seen in a number of houses of this period. in the front of the houses of the pahlavi period, the decorations have been reduced and it has been focused more on the facade of the building. in this period, the architect tried to use various brickwork designs in a simple way in the fronts of the facades. also, the status of social and cultural classes has been related to the decorations of the houses. cultural patterns such as; the use and installation of domes and rings, the principle of visual permeability with the use of openings, as well as the principle of privacy in the traditional houses of ardabil city, have been shown. but during the pahlavi period, the houses were deprived of the principle of privacy. also, the social and class ranking of the house owners shows their status with expensive or simple decorations.