پژوهشی در شمایل‌های انتزاعی و نقوش جانوران ترکیبی آرایه‌های گچ‌بری‌ سامرا

گچ‌بری‌های به‌دست‌آمده از مجموعه‌ی سامرا از نقوشی تزیینی تشکیل شده‌اند که همواره موردتوجه اهل علم و هنر است. برخی از این گچ‌بری‌ها کاملاً از گچ‌بری‌های کاخ‌های ساسانی و نقوش انتزاعی و هندسی آن تقلید شده‌اند. برخی دیگر نقوشی انتزاعی هستند که باوجود شباهت‌های بسیار به دیگر نقوش صدر اسلام و هنر ساسانی، از ویژگی‌هایی منحصر به خود نیز برخوردارند. یکی از ویژگی‌های مهم این نقوش تلفیق نقش‌مایه‌های ساسانی و عناصر هنر میان‌رودان در جانوران ترکیبی و شمایل‌های انتزاعی است. این ساختارهای تصویری در تندیس‌ها، نقش برجسته‌ها و بیشتر از همه در مهرهای بین‌النهرین دیده می‌شوند. بسیاری، مانند؛ سنت‌گرایان معتقدند پس از ورود اسلام هنرمندان به دلایل توحیدی به‌ندرت تصویرهای انسانی و حیوانی را به‌ویژه بر دیوارهای مساجد بکار برده‌اند. پاسخ به این سوال مهم که برخلاف این دیدگاه، تصویرهای انسانی یا حیوانی به‌صورت جانوران ترکیبی در سامرا به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آثار مربوط به قرون اولیه‌ی اسلام وجود دارد؛ مسئله‌ی است که در جریان این پژوهش باید به آن پاسخ داده شود. در این راستا هدف پژوهشِ پیشِ‌رو تحلیل‌های ترسیمی نقوش گچ‌بری سامرا و مقایسه‌ی آن با نقوش جانوران ترکیبی در آثار باستانی این منطقه (از دوره‌ی آشور تا پایان ساسانی) است. نتایج حاصل از این پژوهش که به روش توصیفی، تحلیلی ‌ تطبیقی انجام ‌شده، وجود شمایل‌های انتزاعی و جانوران ترکیبی در نقوش تزیینی گچبری‌ها بر پهنه‌ی بناهای سامرا است. همچنین از دیگر دستاوردهای تحقیق بیان ترسیمی و توصیفی ریشه‌های نقوش سامرا در نقوش باستانی میان‌رودان (شمایل‌ها و جانوران ترکیبی) و نقوش ساسانی است که پس از ورود اسلام تلفیق و تحول یافته و بازآفرینی شده‌اند.

a research in abstract icons and combined-animal motifs of samarra plaster designs

abstractthe plaster designs discovered in the samarra collection possess decorative patterns which have always attracted the attention of the people of science and art. some of these plaster designs are fully imitated from the abstract and geometric motifs of the plaster designs of sassanid palaces. some other plaster designs have abstract motifs that, despite being very similar to the motifs of early islam and sasanian art, also have their own unique characteristics. one of the important features of these motifs is the combination of sasanian motifs and elements of mesopotamia art in combined-animals and abstract icons. these pictorial structures are seen in statues, reliefs and most of all in mesopotamian seals. many people, such as traditionalists, believe that after the introduction of islam, artists rarely used human and animal images, especially on the walls of mosques, for monotheistic reasons. contrary to this view, there are human or animal images in the form of combined-animals in samarra as one of the most important works related to the early centuries of islam. the underlying reason(s) of this issue is an important question which is tried to be answered in the process of this research. in this regard, the aim of the present research is to analyze the drawing of samarra's plaster motifs and to compare them with the combined-animal motifs in the ancient works of this region (from the assyrian period to the end of the sasanian period). the results of this research, which is carried out in a descriptive, analytical-comparative way, are the presence of abstract icons and combined-animals in the decorative motifs of plasters on the body of samarra buildings. also, one of the other achievements of the research is the graphical and descriptive expression of the roots of the motifs of samarra in the ancient motifs of mesopotamia (combined icons and animals) and sasanian motifs that were integrated, transformed and recreated after the arrival of islam.