بازشناسی ابعاد مختلف هنر جدول‌کشی از سدۀ نهم هجری؛ با استناد بر متون، اسناد و نسخه‌های خطی

جداول، در قالب خطوط زرین و رنگین، در تمدن اسلامی همواره زینت بخش نسخه‌های خطی بوده‌اند. قدمت، تدوام و تنوع سبک‌های مختلف جدول‌کشی از جمله مولفه‌های نشان دهندۀ اهمیت این آرایه در سنت کتاب‌آرایی هستند. ولی با این‌همه مطالعات تخصصی‌ محدودی تاکنون پیرامون این آرایه انجام شده است. از این‌رو شناخت ابعاد مختلف هنر جدول‎کشی به‌واسطۀ معرفی هنرمندان جدول‌کش، بررسی هزینه‌های جدول‌کشی و تدقیق تعاریف سبک‌های جدول‌کشی در کتاب گلستان هنر ازجملۀ اهداف متعیّن در پژوهش حاضر هستند. سوالات پاسخ داده شده در این تحقیق بدین شرح است: اهمیت هنر جدول‌کشی از منظر متون و اسناد به چه میزان بوده است؟ و چگونه می‌توان از طریق مطالعات سبک‌شناسی جداول، تعاریف قاضی منشی قمی از سبک‌های جدول‌کشی را تدقیق نمود؟ در مطالعۀ حاضر که از منظر هدف، پژوهشی بنیادین در بستر تاریخ است و شیوۀ گردآوری داده‌های متنی و تصویری این پژوهش به شیوۀ کتابخانه‌ای اسنادی است. برای پرهیز از تحلیل بصری صرف جهت شناسایی دقیق ابعاد هنر جدول‌کشی در سده‌های گذشته، نگاه این پژوهش بر تنوع بصری آثار و هم‌زمان اشارات هرچند پراکنده مکتوب در لابه‌لای اسناد و مدارک تاریخی است تا هر چه بیشتر بتوان جنبه‌ها و صورت‌های مختلف هنر جدول‌کشی را در بستر تاریخی دریافت. بررسی‌ها نشان می‌دهند از سدۀ نهم هجری، هنر جدول‌کشی به یک فن مستقل در میان فنون کتاب‌آرایی تبدیل شده است و به همین واسطه به نام برخی از هنرمندان جدول‌کش و دستمزدهای آنان در متون و اسناد اشاره شده ‌است. همچنین در این مقاله تعاریف چهارگانه مولف گلستان هنر از سبک‌های جدول‌کشی در سدۀ دهم تدقیق شده است.

recognizing the art of ruling (jadval( since the 9th century; based on texts, documents and manuscripts

recognizing the art of ruling (jadval( since the 9th century; based on texts, documents and manuscriptsruling (jadval) is an ancient decorative element found in islamic manuscripts, commonly used in manuscripts produced in iran. the continued use of ruling led to the development of various styles during the 9th and 10th centuries ah. in addition to serving as decorative lines, ruling also dictates the placement of elements such as text, illuminations, and images on pages. despite its significance, little research has been conducted on ruling.the goals of this study include examining the importance of ruling, introducing ruling artists, exploring the cost of ruling, presenting ruling tools, and revising qazi munshi qomi's explanations of ruling styles. the research addresses questions such as the importance of the art of ruling based on texts and documents, and how qazi munshi qomi's definitions of ruling styles can be clarified through stylistic studies. this fundamental research analyzed data qualitatively by examining historical texts and documents chronologically. information was collected from library and electronic resources, and the structures of rulings in 333 manuscripts were scrutinized. investigations revealed that ruling has been a common element in manuscripts since the 9th century, with some ruling artists mentioned in books and documents. a comparison of the ruling fee with the costs of writing, painting, and gilding in the baravord document from the late 9th century suggests that the amount specified for drawing the rulings of the manuscript was reasonable. additionally, this article corrected the descriptions of ruling styles in the book golestan art in the 10th century by comparing them with the ruling styles used in manuscripts.key words: manuscript, book art, ruling, jadval, illumination, 9th century ah.