تحلیل مضمونی نقوش انسانی در قالب های قلمکار قاجاری محفوظ در کاخ موزه گلستان

کاخ موزه گلستان به عنوان یکی از اصلی‌ترین مراجع میراث‌دار هنر قاجار، نزدیک به سی قالب قلمکار را در خود محفوظ دارد. درمیان قالب‌های مذکور، تعداد هفت نمونه با نقش انسانی تعریف شده است. این در شرایطی است که معمولاً نضج هنر قلمکار با عصر صفوی شناخته شده و مضامین عمدة این هنر در شکل چاپی، در تمامی ادوار به ویژه قاجار با صور گیاهی نسبت پیدا می-کند. درحالی‌که پژوهش حاضر می‌کوشد، نسبت به تحلیل مضمونی تعدادی از قالب‌های قلمکار قاجاری اقدام کند که صاحب نقش انسانی هستند تا از این مسیر ضمن اثبات حضور و وجود نقش انسانی در قالب‌های قلمکار آن عهد، موضوعات بازنمایانه در این مهرها را در ارتباط با دیگر هنرهای تصویری آن دوره همچون نقاشی به چالش بگیرد و به جهت مفهومی مورد شناسایی قرار دهد؛ بنابراین پرسش آن است: چگونه می‌توان با مطالعة نقوش انسانی مصور بر قالب‌های قلمکار قاجاری (محفوظ در کاخ موزة گلستان) نسبت به ارزیابی مضمونی آنها دست یافت؟ نتیجة این مطالعة تاریخی به شیوة توصیفی – تحلیلی، با گردآوری اطلاعات به شیوة اسنادی و میدانی شکل گرفت و نتیجه نشان داد: در این مهرهای قاجاری، نقوش انسانی به صورت تقریباً طبیعت‌گرا ظاهر شده‌اند یعنی می‌توان آنها را در قیاس دیگر با هنرهای تجسمی عصر قاجار به خوانش گرفت. نقوشی که در ساخت و ساز فرم‌ها و مهم‌تر از آن، نحوة بازنمایی به هنرهای تصویری هم‌دوره در عهد قاجار ادای دین می‌کنند. ظاهراً این قالب‌ها برای تکمیل منسوجات با نقش معراج حضرت رسول (ص)، نمود شاه عباس صفوی، نادرشاه، ساقیان، رامشگران و خدمتگزاران به‌کار می‌آمده‌اند بنابراین می‌توان مدعی بود در این مهرها، مضامین دینی، خسروانه و بزمی قابل بازیابی است. در این بین، همچون سایر جلوه‌های فرهنگی و هنری آن دوره، مصادیق موثر در شکل‌گیری محفل ملوکانه و شاهوار بیش از سایر موضوعات خودنمایی می‌کند.

thematic analysis of human figures in qajar calico moldspreserved in golestan palace museum

as a major reservoir of qajar art heritage, golestan palace museum houses nearly thirty calico (qalamkar) molds, of which seven depict human figures. the peak of calico art is often associated with the safavid era, with the predominant themes of this print art, across all period, particularly qajar era, being largely centered around botanical imagery. this study aims to examine the thematic elements of those qajar calico molds that contain human figures in order to challenge demonstrative themes in these molds in relation to visual arts of the time such as painting, while proving presence of human figures in the calico molds of that period, identifying them conceptually. therefore, the question of the research is how can qajar calico molds (of golestan palace museum) be thematically assessed by examining their human figures? this historical research was conducted using a descriptive-analytical approach, with its data being gathered through documentary and field method. the findings revealed that the human figures depicted in these qajar calico molds were demonstrated in a somewhat naturalistic style making it possible to read them in comparison with other visual arts of the period. these figures contribute to construction of forms and, more importantly, to the methods of representation of the contemporary visual arts of the qajar era. it appears that these calico molds were used for preparation of textiles with sceneries of mi'raj of the prophet mohammad and depictions of shah abbas safavi and nader shah, as well as butlers, musician, and servants. therefore, it can be asserted that they reflect religious, royal and ceremonial themes, with examples of elements contributing to formation of royal circles being more prominent, similar to other cultural and artistic expressions of the era.