گونه‌شناسی و تحلیل عناصر بصری کاشی‌های زرین‌فام تخت سلیمان با رویکرد زیبایی‌شناسی؛ مطالعة موردی مجموعة موزة ملّی ایران

مجموعه تاریخی تخت سلیمان در تکاب آذربایجان غربی، افزون بر آثار عصر ساسانی، دربردارندة آثار ارزشمندی از دورة ایلخانان است. در کاوش‌های باستان‌شناسیِ دهه 40 خورشیدی در مجموعه تخت سلیمان، شمار فراوانی کاشی‌ زرین‌فام از کاخ آباقاخان به دست آمد که بیش از هزار قطعه از آن به موزه ملّی ایران منتقل شد. با وجود غنای کیفی و کمّی این مجموعة کاشی، سامان‌دهی و مطالعه کامل آنها در موزه در دهه‌های گذشته به انجام نرسیده‌است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف سامان‌دهی، طبقه‌بندی و گونه‌شناسی کاشی‌های زرین‌فام آغاز شد و با توجه به ارزش‌های هنری نمونه‌ها، مطالعات تکمیلی با رویکرد زیبایی‌شناسی و با هدف تبیین شاخصه‌های بصری و اصول حاکم بر ترکیب‌بندیِ عناصر تصویری کاشی‌ها صورت گرفت. در این مقاله تلاش شده به این پرسش‌ها پاسخ داده شود که ویژگی‌های بصری کاشی‌های زرین‌فام در موزه ملّی ایران چیست و گونه‌شناسی آنها چه اطلاعاتی را درباره رایج‌ترین فرم‌ها، نقوش و کتیبه‌ها در اختیار می‌نهد؟ اصول ترکیب‌بندی و چیدمان عناصر بصری روی کاشی‌ها چگونه در راستای آفرینش ارزش‌های زیبایی‌شناسانه به کار گرفته شده‌است؟ بر این اساس، ابتدا مستندنگاری، عکاسی و سامان‌دهی کاشی‌ها به انجام رسیده و سپس مولفه‌های زیبایی‌شناختی کاشی‌ها با مطالعه اصول ترکیب‌بندی و نحوه به کارگیری عناصر اصلی بصری در نقش‌پردازی تبیین شده است. نتایج طبقه‌بندی و گونه‌شناسی کاشی‌ها نشانگر وجود شش گونه شامل کاشی‌های «ستاره‌ای هشت‌پر کوچک تخت بدون کتیبه»، «ستاره‌ای هشت‌پر بزرگ تخت کتیبه‌دار»، «ستاره‌ای هشت‌پر نقش برجسته»، «حاشیه‌ای کتیبه‌ای برجسته»، «حاشیه‌ای منقوش برجسته» و «صلیبی یا چلیپایی» است. در این میان، فرم‌ ستاره‌ای هشت‌پر، رایج‌ترین فرم است و نقوش گیاهی و سپس اسلیمی، پرتکرارترین نقوش هستند. در بیش از دو سوم کاشی‌ها، الگوهای ترکیب‌بندی متقارن، شعاعی و تکرار واگیره دیده می‌شود و چنین الگوهایی، تناسب، هماهنگی و ثبات را در طرح کاشی‌ها پدید آورده است. فراوانیِ حدود 85 درصدی کاشی‌هایی با نقش زینتی و آمار اندکِ چهار درصدی کاشی‌هایی با نقش روایی و داستانی نشان می‌دهد برای هنرمندان و سفارش‌دهندگان کاشی‌ها، آراستگی، تزیین و زیبایی بر انتقال پیام اولویت داشته و از الگوهای ترکیب‌بندی و عناصر بصری در راستای تناسب، تعادل، تقارن، توازن، نظم، هماهنگی، ثبات و در نهایت با هدف خلق زیبایی بهره برده‌اند.

typology and analysis of the visual elements of luster tiles of takht-e soleyman with an aesthetic approach; a case study of the luster tiles of national museum of iran

the historical complex of takht‌‌-e soleyman in takab, west azerbaijan, includes valuable monuments and cultural materials from the ilkhanate period, in addition to the sassanid artifact. during archaeological excavations in the 1960s at the takht-e soleyman complex, a large number of luster tiles were discovered from abaqa khan's palace, with over a thousand pieces transferred to the national museum of iran. despite this tile collection's qualitative and quantitative richness, their organization and complete study in the museum have not been carried out in the past decades. in response to this, the present research was initiated to organize, classify, and typologize the luster tiles. given the artistic significance of the samples, further studies were conducted with an aesthetic approach to explain the visual characteristics and principles governing the composition of the tile's visual elements. the article addresses the following questions: what are the visual characteristics of the luster tiles in the national museum of iran, and what information does their typology provide regarding the most common forms, motifs, and inscriptions? how are the principles of composition and arrangement of visual elements on tiles used to create aesthetic value? to answer these questions, the documentation, photography, and organization of the tiles were first completed. subsequently, the aesthetic components of the tiles were analyzed by studying the principles of composition and the application of primary visual elements in their decoration. the results of the classification and typology indicate the presence of six types of tiles: small flat eight-pointed star without inscription, large flat eight-pointed star with inscriptions, eight-pointed star with relief motifs, borders with relief inscriptions, borders with relief motifs and cross-shaped or cruciform tiles. among these, the eight-pointed star is the most common form, with plant motifs, followed by arabesque designs, being the most frequent motifs. symmetrical, radial, and repetitive composition patterns are seen in more than two-thirds of the tiles, contributing to a sense of proportion, harmony, and stability in the tile designs. the high percentage of about 85% of tiles featuring decorative motifs, compared to the small number 4% with narrative or storytelling motifs, suggests that for both the artists and the patrons, ornaments and beauty were prioritized over the communication of a message. composition patterns and visual elements were employed to achieve proportion, balance, symmetry, order, harmony, stability, and ultimately, the creation of beauty.