جستاری در مصادر و قواعد فهم حدیث در آثار علامه حلی (ره)

پس از تک نگاشته‌های اصحاب امامان شیعه (ع) و دانش‌مندان متقدم پس از ایشان در زمینه فهم حدیث، سه گونه تلاش علمی در این راستا صورت گرفت؛ نخست: نگارش شروح علمی بر جوامع روایی که این شیوه بیش از هزار سال ادامه یافت. دوم: تلاش‌های فقه الحدیثی با رویکرد معناشناسانه در اثنای برخی از دانش‌ها، همچون: اصول الفقه که به منظور شناخت مصادر تشریع و فهم آن‌ها از جمله احادیث مرتبط با احکام شرعی فرعی شکل گرفت و دیگری: روشمند ساختن فهم حدیث و دانشی متمایز کردن آن که در عصر فعلی صورت پذیرفته و به دانش «فقه‌الحدیث» موسوم گشته است. از مقوله دوم که تلاش‌های فقه‌الحدیثی در اثناء دانش‌های مربوطه باشد، ناگزیر باید از علامه حلی یاد کرد که به مناسبت، در آثار اصولی چندی به مباحث فقه‌الحدیثی اهتمام اکید داشته است. مقاله حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی_ تحلیلی درصدد واکاوی چنین آموزه‌هایی در گونه دوم_ یعنی آثار اصولی بخصوص کتاب‌های علامه حلی که سرشار از این گونه آموزه‌هاست_ برآمده و دریافته است که در آثار او به اموری همچون: «قرآن»، «سنت قطعیه»، «اجماع» و «عقل» به عنوان منابع قابل اعتماد، و عناصری همچون: «تجوّز»، «مورد صدور» و «نقل به‌معنی» به عنوان قواعد تاثیرگذار در فهم حدیث نگریسته شده، آن‌سان که «نسخ»، «تقیه» و «تعارض» اموری عارض بر اعتبار دلالت به منظور شناخت حدیث دارای حجیت فعلیه تلقی شده‌اند.

a survey on sources and rules for understanding hadith in the works of allameh hellee

since ancient times, efforts have been made to comprehend hadith, in addition to the compilations of the monographs of the shia imams (as) and muslim scholars after them. these efforts can be categorized into two main areas: firstly, the composition of scholarly commentaries based on the principles of fiqh al-hadith, which has a history of more than a millennium within the comprehensive sources of hadith. secondly, the formulation of principles for the understanding of hadith, referred to as “fiqh al-hadith,” which has been limited to the past century. simultaneously, scattered attempts have been made as “logic,” and more specifically, the comprehension of “quran and hadith texts” in the field of “usul al-fiqh” (principles of jurisprudence), which can be reevaluated for its application in “fiqh al-hadith” studies. this article, utilizing a descriptive-analytical method, aims to identify such teachings within foundational works, especially in the books of allama hilli. it explores his views on the reliable sources, such as the quran, definite traditions, consensus, and intellect, as well as elements like permissibility, issuance, and transfer of meanings, it also addresses matters of alterations, taqiyya (precautionary dissimulation), and contradictions, regarding them as incidental aspects affecting the credibility of the indications of hadith.