تاریخ‌گذاری حدیث درگیری حضرت موسی (ع) با فرشته مرگ در منابع اهل سنت

پس از قرآن کریم، مهمترین منبع شناخت شریعت و دستیابی به آموزه‌های اسلامی در حوزه‌هایی مانند عقاید، احکام فقهی، اخلاق و سیره، روایات و احادیث منسوب به پیامبر (ص) و ائمه (ع) است. با این حال، در منابع حدیثی اهل سنت، شماری از روایات وجود دارند که با معیارهای پذیرش حدیث از جمله سازگاری با عقل، قرآن و سنت قطعی در تعارضند. یکی از مصادیق بحث‌برانگیز، روایت «درگیری حضرت موسی (ع) با فرشته مرگ» است که در منابع متعدد اهل سنت با اسناد و متون گوناگون نقل شده است. تناقضات موجود در محتوای این روایت از جمله تصویرپردازی غیرمنطقی از تعامل فرشته مرگ با پیامبر الهی، ناسازگاری با آموزه‌هایی مانند عصمت انبیا، اخلاق پیامبرانه و التزام به اطاعت از فرامین الهی لزوم واکاوی تاریخی و سندشناختی این حدیث را آشکار می‌سازد. این پژوهش با روش تاریخ‌گذاری سند و متن، خاستگاه شکل‌گیری و سیر تطور روایت مذکور را بررسی می‌کند. با تحلیل تطبیقی متون مشابه، دسته‌بندی نسخه‌های مختلف، ترسیم شبکه اسنادی و شناسایی حلقه‌های مشترک اصلی و فرعی در زنجیره راویان، نتایج نشان می‌دهد که زمان جعل این حدیث به نیمه دوم قرن اول هجری و هم‌زمان با دوره حیات ابوهریره بازمی‌گردد. افزون بر این، از منظر نقد محتوایی، روایت یادشده با مبانی کلامی اسلام (مانند عصمت انبیا)، اصول اخلاقی و منطق دینی در تضاد است و حتی در چارچوب آموزه‌های عهدین نیز فاقد پشتوانه است. بنابراین، با توجه به ناسازگاری‌های سندی و متنی، انتساب این روایت به پیامبر اکرم (ص) فاقد اعتبار علمی و دینی است.

dating the hadith of prophet musa’s (pbuh) dispute with the angel of death in sunni sources

after the holy quran, the most important source for understanding islamic law and acquiring teachings in areas such as beliefs, jurisprudential rulings, ethics, and practices is thecollection of narrations and hadiths attributed to the prophet muhammad (pbuh) and the imams (pbuh). however, in sunni hadith sources, there are narrations that conflict with thecriteria for accepting hadiths – such as compatibility with reason, the quran, and established sunnah. one of the controversial examples is the narration of the “dispute between prophetmusa (pbuh) and the angel of death,” which is reported in various sunni sources with different chains of narration and texts. the contradictions within the content of this narration– including the illogical portrayal of the interaction between the angel of death and the prophet of god, its incompatibility with teachings such as the infallibility of the prophets, the moral conduct of the prophet, and adherence to divine commandments – highlight the need for historical and chain-based scrutiny of this hadith.this study, using the method of dating the chain of narration and text, investigates the origins and developmental history of this narration. by performing a comparative analysis of similar texts, categorizing different versions, constructing a network of narrators’ chains, and identifying primary and secondary common links, the results show that the fabrication of this hadith dates back to the second half of the first century ah, coinciding with the lifetime of abu huraira. furthermore, froma content critique perspective, the narration contradicts islamic theological principles (such as the infallibility of the prophets), ethical principles, and religious logic, and even lacks support within the context of the teachings of the abrahamic scriptures. therefore, given the inconsistencies in its chain and content, the attribution of this narration to the prophet muhammad (pbuh) is scientifically and religiously invalid.