بازخوانی نسبت نقصان عقل به زنان در نهج البلاغه

وصف زنان به «نقصان در ایمان، عقل و ارث» در یکی از خطبه ‏های نهج‌البلاغه، از دیرباز توجه شارحان را جلب نموده ولی در دوران کنونی گاه به تاثر از گفتمان‏ های نوپدید حقوق زنان به ویژه از ناحیه جریان‏ های روشن‌فکری مورد نقد قرار گرفته است. نوشتار پیش‌رو بر آن است تا بر پایه مصدریابی در میراث روایی و تاریخی با تکیه بر تحلیل فضای گفتمانی صدور خطبه، انگاره «نقصان عقل» را واکاوی نموده تا از این رهگذر خوانش دیگری از این فراز به دست دهد. بررسی‏ ها نشان مى ‏دهد دیدگاه نوپای بی‌اعتباری خطبه بیشتر در پی گفتمان‌های نوپدید، عدم خوانش دقیق از خطبه و کم‌توجهی به فضای گفتمانی آن بوده، درحالی‌که با نقل کلینی، ابن‌رستم، و ابن‌جوزی و نیز شهرت خطبه ‏ها و فرازهای موازی با خطبه نقصان صدور آن تقویت مى‏ گیرد. وانگهی نظر به نقدهای وارد بر دیدگاه‏ های مطرح شده، فضای گفتمانی صدور خطبه پس از جنگ جمل و فرازهای هم‌سو با خطبه در سایر خطبه‏ ها، حضرت در این خطبه در مقام نکوهش افرادی هستند که از عائشه در محاربه با امام علی (ع) اطاعت کردند و از آن‌جا که رکن اصلی این جنگ عائشه بود، حضرت به شیوه خاصی با کاربست نقصان در توصیف زنان «بر پایه مجاز و استعاره ‏های لطیف ادبی در بازخوانی فرازهای قرآنی شهادت، ارث و عادت زنان» و یا «بر پایه نگرش عرفی به زنان» خواستند وجدان نهفته آن محاربان را بیدار نموده و به اشتباه خویش واقف گرداند. همچنان‌که به صورت تلویحی عایشه نیز به دلیل جنگ‌افروزی مشمول نکوهش قرار مى‏ گیرد.

re-examining the attribution of lack of intelligence in women in nahj al-balaghah

although the description of women as “defect of faith, intellect and inheritance” in one of the sermons of the nahj al-balagha has long attracted the attention of commentators and narrators, however, in the current era, this sermon has sometimes been criticized for its influence on emerging modern-discourses on women’s rights, especially from the intellectual and dissident currencies. the present study intends to analyze the notion of “defect of intellect” in this sermon, based on the analysis of the narrative and historical heritage of the two sects, relying on the analysis of the discourse atmosphere of issuing of this sermon, in order to obtain another reading of this part of context. studies show that the new view of the discrediting of this sermon has been due to newly emerging discourses, a lack of careful reading of the sermon, and a lack of attention to its discursive space. while considering the narrations of kulayni, ibn rustam, and ibn jawzi, as well as the fame of sermons and passages consistent with the aforementioned sermon, the probability of its issuance increases.in addition, considering the criticisms made against the aforementioned views, the discursive atmosphere of the sermon after the battle of jamal, and the passages consistent with the sermon in other sermons, imam ali in this sermon is in a situation to condemn the people who obeyed aisha in the war with imam ali, and since the main factor of this war was aisha, in a new way, imam ali sought to awaken the latent conscience of those warriors and make them aware of his great mistake by adapting the defecting in the description of women based on subtle literary metaphors in re-reading some facts or based on customary attitude. just as aisha is implicitly condemned.