ارائه چارچوبی برای ابعاد ناهمگونی شناختی حسابرسان: با رویکرد تحلیل مضمون و شناسایی موثرترین بُعد با روش مدلسازی ساختاری تفسیری

ناهمگونی شناختی به حالت روانی ناشی از تعارض ‌ها و رفتارهای ناسازگار اشاره دارد. هنگامی که افراد با اطلاعاتی مغایر با نظام فکری خود مواجه می‌شوند، برای کاهش تنش درونی، ناخودآگاه به تحریف ادراک، توجیه یا انکار روی می‌آورند. این مکانیسم دفاعی که اغلب منجر به سوگیری‌های شناختی می‌شود، می‌تواند تصمیم‌گیری‌های حرفه‌ای را تحت تاثیر قرار دهد، به‌ویژه در حوزه‌های حساسی مانند حسابرسی که عینیت و بی‌طرفی از ارکان اساسی هستند، شناخت این پدیده برای تقویت قضاوت‌های عینی و کاهش خطاهای سیستماتیک ضروری است. لذا مطالعه حاضر به ارائه چارچوبی برای نمایش ابعاد ناهمگونی شناختی حسابرسان: با رویکرد تحلیل مضمون و شناسایی موثرترین بُعد با استفاده از روش مدلسازی ساختاری تفسیری می‌پردازد. این مطالعه از نظر روش‌شناسی اکتشافی و به لحاظ تحلیلی ترکیبی قلمداد می‌شود. زیرا به دلیل فقدان چارچوب منسجم در خصوص ابعاد ناهمگونی شناختی حسابرسان، از طریق تحلیل مضمون نسبت به شناسایی این ابعاد با استفاده از روش تحلیل مضامین مبتنی بر واکاوی پژوهش‌های قبلی و مصاحبه با 14 خبره اقدام می‌نماید. سپس با استفاده از روش دلفی ساده دو مرحله ای، پایایی ابعاد شناسایی شده مورد تحلیل قرار گرفت تا در نهایت بر اساس مدل‌سازی ساختاری تفسیری، تاثیرگذارترین ابعاد ناهمگونی شناختی حسابرسان بر اساس نظر خبرگان پژوهش تعیین گردند. نمونه آماری پژوهش شامل 14 نفر از خبرگان دانشگاهی و اساتید حسابرسی صاحب‌نظر و دارای  تجربه حرفه‌ای در حوزه حسابرسی و  همچنین اعضای کمیته تدوین استانداردهای حسابرسی هستند که بر اساس روش نمونه‌گیری هدفمند با رویکرد گلوله‌برفی در سال 1403 انتخاب شده اند. نتایج پژوهش حاضر، نشان‌دهنده 3بعد(مضمون فراگیر) برای ناهمگونی شناختی حسابرسان است که عبارتند از تعارض در ارزش­های شناختی، ناهمگونی در مکانیزم‌های ساختاری و مکانیزم‌های فردی بازدارنده و همچنین 7 مضمون سازمان‌دهنده ابعاد مذکور (تعارض‌های شناختی - محیطی، پردازش منفی شناختی، تنش‌های ذهنی شناختی، ناهمگونی پس از تصمیم‌گیری، ناهمگونی در اهداف شغلی، تعیین  استانداردهای غیرواقع‌گرایانه و خودگردانی و عملکرد مختل) و 31 مضمون پایه شناسایی شد. همچنین یافته‌های مدلسازی ساختاری تفسیری نشان می­دهد که، تعارض‌های شناختی - محیطی حسابرسان تاثیرگذارترین بُعد ناهمگونی شناختی حسابرسان است. نتایج این مطالعه می تواند به سیاست گذاران، توسعه دهندگان استاندارد و قانون گذاران کمک کند تا با شناخت بیشتر از ابعاد و پیامدهای مثبت و منفی ناهمگونی شناختی حسابرس، نسبت به تقویت کارکردهای اخلاقی؛ اجتماعی و فرهنگی حسابرس جهت تعامل پویاتر با ذی‌نفعان و بسترهای اجتماعی اقدام نمایند و بر اساس آن سیاست‌های تشویقی لازم برای ترغیب موسسات حسابرسی برای افزایش کیفیت حسابرسی اتخاذ نموده و بدین ترتیب، رفتارهای ناکارآمد در حسابرسی را محدود سازند.

providing a framework for the dimensions of auditors' cognitive heterogeneity: with a thematic analysis approach and identifying the most effective dimension using the interpretive structural modeling method

cognitive dissonance refers to a mental state resulting from conflicts and inconsistent behaviors. when individuals are confronted with information that is inconsistent with their thought system, they unconsciously resort to perceptual distortion, justification, or denial to reduce internal tension. this defense mechanism, which often leads to cognitive biases, can affect professional decision-making, especially in sensitive areas such as auditing, where objectivity and impartiality are essential. recognizing this phenomenon is necessary to strengthen objective judgments and reduce systematic errors. therefore, the present study presents the dimensions of auditors’ heterogeneity: with a  thematic analysis approach and identifies the most effective dimension with the interpretive structural modeling method. this study is considered exploratory in terms of methodology and mixed in terms of analysis. because of the lack of a coherent framework regarding the dimensions of auditors’ cognitive heterogeneity, the study attempts to identify these dimensions through thematic analysis using the thematic analysis method based on the analysis of previous research and interviews with several experts. then, using a simple two-stage delphi method, the reliability of the identified dimensions was analyzed, and finally, based on interpretive structural modeling, the most influential dimensions of auditors’ cognitive heterogeneity were determined based on the opinions of the research experts. the statistical sample of the study includes 14 academic experts and auditing professors who are experts and have professional experience in the field of auditing, as well as members of the auditing standards development committee, who were selected based on the purposeful sampling method with a snowball approach in 2024. the results of the present study indicate 3 dimensions (overarching themes) for auditors’ cognitive heterogeneity, which include conflict in cognitive values, heterogeneity in structural mechanisms, and inhibitory individual mechanisms, as well as the organizing theme of the aforementioned dimensions (cognitive-environmental conflicts, negative cognitive processing, cognitive mental tensions, heterogeneity after decision-making, heterogeneity in career goals, setting unrealistic standards, and impaired autonomy and performance), and 31 basic themes were identified. also, the findings of interpretive structural modeling show that auditors’ cognitive-environmental conflicts are the most influential dimension of auditors’ cognitive heterogeneity. the results of this study can help policymakers, standard developers, and legislators to better understand the dimensions and positive and negative consequences of auditor cognitive heterogeneity, concerning strengthening ethical functions; social and cultural auditors should take action to interact more dynamically with stakeholders and social contexts, and based on that, adopt the necessary incentive policies to encourage audit firms to increase audit quality and thus limit inefficient behaviors in auditing.