شناسایی و اولویت‌بندی عوامل موثر بر رونق کسب و کار تولید برنج در استان مازندران با نگرش به اشتغال پایدار روستایی

مقدمه و هدف: عدم تناسب بین عرضه نهاده‌های کشاورزی با تقاضا برای محصولات متنوع این بخش، لزوم استفاده بهینه از منابع و افزایش بهره‌وری را آشکار می‌کند. در این راستا، پرداختن به مسئله بهره‌وری در تولید برنج به ‎علت نقش اساسی آن در تغذیه اقشار مختلف جامعه، تامین امنیت غذایی، کاهش وابستگی به واردات و خروج ارز، تقویت تعاملات تجاری با کشورهای دیگر، ایجاد درآمد، ایجاد اشتغال، ایجاد توازن در بازار کار و سرمایه و بسیاری مسائل دیگر از اهمیت به‌سزایی برخوردار است. در سال 1401، استان مازندران با تولید 1/6 میلیون تن شلتوک به‎ عنوان یک محصول راهبردی، 44/47 درصد تولید شلتوک کشور را بر عهده داشت و بدین لحاظ در رتبه‌ی نخست کشوری قرار گرفت. این استان از دیرباز به‌عنوان قطب تولید برنج شناخته می‌شده است و این محصول کاربر، با در اختیار داشتن حدود 76 درصد سطح کشت زراعی آبی مازندران، همواره سهم مهمی در اشتغال این استان داشته است. بر این اساس، مطالعه حاضر با هدف شناسایی و اولویت‌بندی عوامل موثر بر افزایش بهره‌وری کسب و کار تولید برنج در استان مازندران با تمرکز بر سنجش میزان ناکارایی نهاده‌های مختلف تولیدی به‌ویژه نیروی‌کار شکل گرفته است.مواد و روش‎ ها: در این مطالعه، سه معیار نهاده‌ای، مدیریتی و سیاستی-بازاری موثر بر رونق کسب و کار تولید برنج استخراج شده ‎اند. معیار نهاده‌ای کلیه عوامل تولید اثرگذار بر بهره‌وری این محصول را شامل می‌شود که هشت زیرمعیار آب، نیروی‌کار، زمین، کود، سم، ماشین‌آلات، سرمایه و بذر را در بر می‌گیرد. معیار مدیریتی کلیه اقدامات مدیریتی از سوی سازمان‌ها و ارگان‌های ذی‌ربط (جهاد کشاورزی، آب منطقه‌ای، و اتاق بازرگانی) است که شامل شش گزینه نظارتی، اجرایی، سازمانی، خدماتی و نوآوری می‌شود. معیار سیاستی-بازاری نیز سیاست‌های کلان دولت که می‌تواند بر میزان بهره‌وری برنج تاثیر بگذارد را پوشش می‌دهد و عبارت‌اند از شش گزینه مالی، اقتصادی، ساختاری، تجاری، بازاریابی و توسعه راهبردی. به این ‎ترتیب، در این مطالعه 19 گزینه‌ی موثر بر بهره‌وری تولید برنج در نظر گرفته شده ‎اند. لازم به ذکر است که استخراج و اولویت‌بندی عوامل اثرگذار بر بهره‌وری این محصول با استفاده از روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (ahp)، اندازه‌گیری بهره‌وری تولید ارقام مهم این محصول (برنج مرغوب و برنج پرمحصول) با استفاده از روش تحلیل پوششی داده‌ها (dea) و سپس بررسی تغییرات بهره‌وری در طول زمان با استفاده از شاخص مالم ‎کوئیست (mi) انجام شده است. داده‌های موردنیاز تحقیق حاضر برای شناسایی و اولویت‌بندی عوامل از طریق طراحی پرسشنامه و تکمیل آن بر اساس نظرات 18 نفر از خبرگان این امر شامل کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان مازندران و شهرستان ساری و هم‌چنین جامعه‌ی دانشگاهی جمع‌آوری شدند. همچنین، برای تکمیل داده ‎ها در اندازه‌گیری بهره‌وری تولید و سنجش میزان کارایی نهاده ‎ها، از آمار و اطلاعات جهاد کشاورزی استان استفاده شد.یافته‎ ها: از بین هشت عامل تولیدی، آب، مکانیزاسیون و زمین با اوزان 0/36، 0/2 و 0/14 مهم‌ترین عوامل نهاده‌ای در تولید برنج محسوب می‌شوند. هم‌چنین، از بین پنج عامل مدیریتی مورد بررسی، بهره‌مندی از نقطه نظرات کارشناسان کشاورزی، اجرای الگوی کشت بهینه محصولات زراعی مطابق با شرایط اقلیمی و وضعیت منابع آب استان و استفاده از فناوری‌های نوین در عملیات زراعی با اوزان 0/40، 0/25 و 0/14 به ‎عنوان سه عامل مهم و برتر برای مدیریت کسب و کار تولید برنج شناخته شده ‎اند. علاوه بر این، گزینه‌های مالی، اقتصادی و بهبود ساختار نظام بازاریابی محصول برنج با اوزان 0/30، 0/22 و 0/19 به ‎ترتیب سه زیرمعیار سیاستی-بازاری اثرگذار بر بهره‌وری برنج این استان تعیین شدند. یافته‌ها نشان دادند که در سال زراعی 1398- 1397 در شرق استان، شهرستان قائمشهر در مصرف نهاده‌های زمین، ماشین، سم و کود به ‎ترتیب 52/68، 48/26، 34/37 و 33/16 درصد ناکارا عمل کرد. در سال 1398، مقادیر ناکارایی در مصرف نهاده‌های زمین، نیروی‌کار و سم به‎ ترتیب 71/36، 15/09 و 4/46 درصد حاصل شدند. علاوه بر این، در تولید برنج پرمحصول در شرق استان در مصرف نهاده‌های زمین، ماشین، بذر، آب و کود ناکارایی وجود داشت. در این ارتباط، شهرستان بهشهر به‎ ترتیب 68/29، 52/60، 16/65، 12/63 و 7/55 درصد در مصرف نهاده‌های مذکور ناکارا عمل کرد. همچنین در سال 1398، شهرستان‌های بهشهر و نکا در مصرف تمام نهاده‌های مورد بررسی به ‎جز ماشین‌آلات ناکارا عمل کردند. درصد ناکارایی در مورد نهاده نیروی‌کار به ‎ترتیب 16/14 و 42/07 درصد حاصل شد. علاوه بر این، مقادیر شاخص رشد بهره‌وری مالم‎ کوئیست در تولید برنج مرغوب و برنج پرمحصول به‎ ترتیب برابر با 1/155 و 1/094 حاصل شدند و می‌توان دریافت بهره‌وری تولید این محصول در این استان افزایش یافته است.نتیجه ‎گیری: نتایج حاکی از آن هستند که در طی دوره مورد بررسی، بهره‌وری ارقام مختلف برنج بهبود یافته است. البته در خصوص برنج پرمحصول، کارایی فنی تولیدکنندگان در فناوری جدیدتر کمتر از فناوری قدیمی‌تر است. لذا، لازم است سازمان‌های متولی و شرکت‌های دانش‌بنیان در خصوص تحقیق، نوآوری و ترویج فناوری جدید در آموزش بهره‌گیری از این فناوری سرمایه‌گذاری کنند. در این مطالعه، «آب» به‌عنوان مهم‌ترین نهاده‌ی اثرگذار بر افزایش بهره‌وری این محصول تعیین شده است؛ لذا، توصیه می‌شود برای ترویج ذخیره آب و مصرف کمتر آن اقدامات لازم صورت پذیرد. همچنین، پیشنهاد می‌شود با حمایت‌های مالی از شالی‌کاران و توسعه‌ی شرکت‌های دانش‌بنیان در راستای ارائه‌ی سیستم‌های نوین آبیاری اقدام گردد. عطف به نتایج این مطالعه، به‎ کارگیری «ماشین‌آلات» دومین عامل موثر بر افزایش بهره‌وری محسوب می‌شود. با کشت مکانیزه، علاوه بر کاهش هزینه‌ی نیروی انسانی و صرفه‌جویی در زمان، یکنواختی و دقت کار افزایش یافته ‎اند و آسیب کمتری به نشاء وارد می‌شود. با این‎‌حال، این موضوع به‎ معنای نادیده گرفتن نقش و اهمیت نیروی‌کار در امر تولید و حذف فرصت‌های شغلی نیست. بلکه برعکس، توصیه می‌شود جهت پایداری کسب و کار تولید برنج در بلندمدت و اشتغال پایدار روستایی، آموزش نیروی انسانی ماهر و متخصص جهت بهره‌مندی از مکانیزاسیون اقدام شود. 

identifying and prioritizing factors affecting the prosperity of rice production business in mazandaran province with the view of sustainable rural employment

extended abstractbackground: the inadequacy of the supply of agricultural inputs with the demand for various products of this sector reveals the need for the optimal use of resources and increasing productivity. in this regard, addressing the issue of productivity in rice production is very important due to its essential role in feeding different sections of society, providing food security, reducing dependence on imports and foreign exchange, strengthening trade interactions with other countries, generating income, creating employment, creating balance in the business and capital market, and many other issues. in 2022, mazandaran province produced 1.6 million tons of paddy as a strategic product, responsible for 44.47% of iran’s paddy production, and in this sense, it has been ranked first in the country. this province has long been known as the hub of rice production, and this user product, having about 76% of mazandaran’s irrigated crop area, has always made an important contribution to the province’s employment. for this purpose, the present study aimed to identify factors affecting the prosperity of the rice production business in mazandaran province, focusing on measuring the inefficiency of various production inputs, especially the labor force.methods: three institutional, managerial, and policy-market criteria effective in the prosperity of rice production business were extracted in this study. the input criterion includes all production factors affecting the productivity of this product, which includes eight subcriteria as water, labor, land, fertilizer, poison, machinery, capital, and seed. the management criterion is all management actions by relevant organizations and bodies (jahad keshavarzi, regional water, room of commerce), which includes six regulatory, executive, organizational, service, and innovation options. the political-market criterion also covered the macro-government policies that can affect the productivity of rice, and there are six financial, economic, structural, commercial, marketing, and strategic development options. thus, 19 effective options in the productivity of rice production were considered in this study. in this study, factors affecting the productivity of this product were exracted and prioritized using the analytical hierarchy process (ahp) method, measuring the production efficiency of important cultivars of this product (high-quality rice and high-yielding rice) using the data envelopment analysis method (dea), and then examining productivity changes over time using the malmquist index (mi). the data needed for identifying and prioritizing factors in this research were collected by designing a questionnaire, which was completed based on the opinions of 18 experts, including those from the agricultural jihad organization of mazandaran province and sari city, as well as the academic community. the statistics and information of the agricultural jahad organization of the province were used to complete the data in measuring the productivity of production and efficiency of inputs.results: the results indicate that among the eight production factors, water, mechanization, and land are the most important input factors in rice production with weights of 0.36, 0.2, and 0.14, respectively. among the five management factors, benefiting from the opinions of agricultural experts, implementing the optimal cultivation pattern of crops according to the climatic conditions and the status of water resources in the province, and using new technologies in agricultural operations with weights of 0.40, 0.25, and 0.14, respectively, were known as three important and superior factors for the management of rice production business. in addition, the financial, economic options, and improvement of the structure of the rice product marketing system were determined with the weights of 0.30, 0.22, and 0.19, respectively, as three policy-market subcriteria affecting the rice productivity of this province. based on the findings in the agricultural year of 2017-2018 in the east of this province, qaemshahr city, the land, machinary, poison, and fertilizer inputs were inefficient at 52.68%, 48.26%, 34.37%, and 33.16%, respectively. in 2018, the inefficiency rates in the use of land, labor, and poison inputs were 71.36%, 15.09%, and 4.46%, respectively. in the production of high-yielding rice in the east of the province, there has been inefficiency in the use of land, machinary, seed, water, and fertilizer inputs. accordingly, behshahr city acted inefficiently in consuming the mentioned inputs by 68.29, 52.60, 16.65, 12.63, and 7.55%, respectively. in 1998, the cities of behshahr and neka acted inefficiently in the consumption of all the investigated inputs, except for machinery. the percentages of inefficiency in the labor input are 16.14 and 42.07%, respectively. in addition, the productivity growth index values of malmquist in the production of high-quality rice and high-yielding rice are 1.155 and 1.094, respectively. hence, it can be concluded that the production productivity of this product has increased in this province.conclusion: the results indicate that the productivity of different rice varieties has increased during the studied period. in the case of high-yielding rice, however, the technical efficiency of producers in newer technology is lower than in older technology. therefore, it is necessary for trustee organizations and knowledge-based companies to invest in the research, innovation, and promotion of new technology in training to use this technology. in this study, water has been determined as the most important input affecting the productivity of this product; therefore, it is recommended to take necessary measures to promote water storage and reduce its consumption. it is also suggested to provide financial support to rice farmers and the development of knowledge-based companies to provide new irrigation systems. referring to the results of this study, the use of machinery is considered the second most effective factor in increasing productivity. in addition to reducing the cost of manpower and saving time, the uniformity and accuracy of the work are increased with mechanized cultivation, and seedlings are exposed to less damage. however, this issue does not mean to ignore the role and importance of the workforce in the production and elimination of job opportunities. rather, it is recommended to train skilled and specialized human resources to benefit from mechanization for the long-term stability of the rice production business and stable rural employment.