اثرات روش‎های ذخیره باران و دورآبیاری بر زنده‎مانی کنار (ziziphus spina-christi (l.) desf.)، کهور ایرانی (prosopis cineraria (l.) druce) و کرت (acacia nilotica (l.) delile) در استان بوشهر

مقدمه و هدف: در جنوب ایران، به دلیل شرایط اقلیمی سخت مانند گرما، خشکی، تبخیر زیاد، کمبود بارش، تخریب جنگل‌ها و تغییر کاربری اراضی، احیاء و توسعه جنگل‌ها بسیار ضروری است. استفاده از گونه‌های بومی مانند کنار (ziziphus spina-christi)، کهور ایرانی (prosopis cineraria) و کرت (acacia nilotica) به همراه روش‌های موثر تامین آب، می‌تواند در موفقیت پروژه‌های جنگل‌کاری نقش کلیدی ایفا کند. این گونه‌ها به‌طور طبیعی در منطقه می‌رویند و از نظر اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی دارای ارزش بالایی هستند. این پژوهش با هدف بررسی مناسب‌ترین روش ذخیره نزولات آسمانی و دور آبیاری برای استقرار و زنده‌مانی این سه گونه درختی انجام شد.مواد و روش‌ها: این پژوهش در ایستگاه تحقیقات آبخوانداری استان بوشهر (روستای کناری، شهرستان تنگستان) در زمینی به مساحت 10 هکتار با اقلیم گرم و خشک و در ناحیه رویشی صحارا-سندی اجرا شد. بستر پژوهش شامل آبرفت‌های بادبزنی با خاک لومی سنگریزه‌دار و پوشش طبیعی تخریب‌شده‌ی درخت کنار بود. شیب زمین کمتر از 5 درصد و جهت کلی آن شرقی-غربی است. آزمایش به‌صورت طرح بلوک‌های کامل تصادفی با آرایش اسپلیت‌پلات سه‌باره و در سه تکرار انجام گرفت. در این مطالعه، چهار عامل بررسی شد: روش ذخیره نزولات (بند خاکی و کنتورفارو)، دور آبیاری (25 و 35 روزه)، مدت آبیاری (دو سال و سه سال) و گونه گیاهی (کنار، کهور ایرانی و کرت). بندهای خاکی و کنتورفارو طبق نقشه‌برداری در خطوط مشخص پیاده‌سازی شدند. در هر کرت فرعی، 36 نهال از هر گونه کاشته شد. آبیاری نهال‌ها از نیمه دوم فروردین تا پایان آبان در دوره‌های مشخص‌شده انجام شد و طی دوره‌های دو یا سه ساله ادامه داشت. در کنار آبیاری، عملیات نگهداری نیز انجام شد. در پایان، تعداد نهال‌های زنده‌شده شمارش، ثبت و داده‌ها برای بررسی زنده‌مانی گونه‌ها تحلیل شد.یافته‌ها: نتایج نشان داد که میانگین درصد زنده‌مانی کل برای کنار، کهور ایرانی و کرت به‌ترتیب 62.7 درصد، 49.9 درصد و 27 درصد بود. تفاوت بین میانگین‎ زنده‏مانی سه گونه درختی کشت‎شده در‌سطح پنج درصد معنی‎دار بود. نتایج نشان داد که اثرات متقابل ذخیره نزولات آسمانی، دورآبیاری، و سال‌های آبیاری بر اندازه زنده‌مانی گونه‎های کشت‎شده در طرح معنی‎دار بود (α=5%)، (sig. = 0.009). زنده‎‎مانی نهال‎ها پشت بندخاکی از کنتورفارو بیشتر بود. زنده‎مانی نهال‎ها طی 10 سال روند کاهشی داشت ولی اندازه مرگ‌و‌میر نهال‎ها طی دوسال اول اجرای آزمایش بیشترین اندازه بود. مرگ‌و‌میر گونه کنار از سال چهارم به بعد متوقف شد اما مرگ‌و‌میر کرت و کهور ایرانی با سرعت کمتری تا سال پایانی طرح ادامه داشت. آنالیز داده‎های بارندگی نشان داد که دوسال اول و سه سال پایانی اجرای پژوهش، دوره‎های خشکسالی بودند. با این وجود، به‌دلیل انجام آبیاری کمکی و ذخیره باران، نهال‎های کشت‌شده زنده ماندند، که نشان‎دهنده ضرورت انجام عملیات حمایتی (آبیاری و ذخیره باران) برای انجام پروژه‎های جنگلکاری در جنوب کشور است.نتیجه‌گیری: نتایج این آزمایش نشان داد که  استقرار و زنده‎مانی کنار (ziziphus spina-christi (l.) desf.)، کهور ایرانی (prosopis cineraria (l.) druce) و کرت (acacia nilotica (l.) willd.) در طرح‎های احیاء و توسعه جنگل نیاز به اجرای عملیات حمایتی مانند آبیاری کمکی و ذخیره نزولات آسمانی دارد. اگرچه دوسال اول و سه سال آخر اجرای پژوهش با خشکسالی مواجه بود، اما انجام عملیات آبیاری کمکی و ذخیره باران به استقرار و زنده‎مانی نهال‌ها کمک کرد؛ به‏طوری که زنده‎مانی کنار، کهور ایرانی و کرت به‌ترتیب  62.8 درصد، 49.9 درصد و 27 درصد بود و این نشان داد که اجرای عملیات حمایتی به استقرار و رشد اولیه نهال‎ها کمک کرد. از نظر آبیاری کمکی، آبیاری تا سه سال و هر 25 روز یکبار نتایج بهتری نسبت‌به دیگر دوره آبیاری نشان داد. از نظر روش‎های ذخیره باران، بند خاکی به‌دلیل نگهداری آب بیشتر نتایج بهتری نسبت‌به روش کنتورفارو نشان داد. پژوهش‎های بیشتر در زمینه عملیات حمایتی برای استقرار و رشد اولیه نهال‎ها در پروژه‌های جنگلکاری توصیه شد.

effects of rainfall storage methods and irrigation interval on survival of ziziphus spina-christi (l.) desf., prosopis cineraria (l.) druce and acacia nilotica (l.) delile in bushehr province

background and objective: in southern iran, harsh climatic conditions—including high temperatures, aridity, intense evaporation, low rainfall, forest degradation, and land-use changes—make forest restoration and development critically important. utilizing native species such as christ’s thorn jujube (ziziphus spina-christi), iranian mesquite (prosopis cineraria), and karat (acacia nilotica), alongside effective water management techniques, can be pivotal for the success of afforestation projects. these species are naturally adapted to the region and hold significant economic, social, and environmental value. this study aimed to identify the most effective rainwater harvesting method and irrigation schedule to optimize the establishment and survival of these three tree species.material and methods: the study was carried out at the aquifer management research station in bushehr province (kenari village, tangestan county) on a 10-hectare site characterized by a hot, arid climate within the saharo-sindian phytogeographical zone. the experimental area comprised alluvial fan deposits with loamy gravelly soil and a naturally degraded stand of christ’s thorn jujube. the terrain had a slope of less than 5% and was oriented east-west. the experiment was laid out as a randomized complete block design with a split-plot arrangement, replicated three times. four factors were tested: rainwater harvesting method (earthen dams and contour furrows), irrigation interval (25 and 35 days), irrigation duration (two and three years), and tree species (ziziphus spina-christi, prosopis cineraria, and acacia nilotica). earthen dams and contour furrows were constructed according to surveying maps along predetermined lines. each subplot was planted with 36 seedlings per species. irrigation was applied from mid-april to late november according to the assigned schedules, continuing for two or three years. maintenance operations accompanied irrigation. at the study’s conclusion, seedling survival was counted, recorded, and analyzed.results: the overall mean survival rates for ziziphus spina-christi, prosopis cineraria, and acacia nilotica were 62.7%, 49.9%, and 27%, respectively. the differences in survival rates among the three species were statistically significant at the 5% level. interaction effects among rainwater harvesting method, irrigation interval, and irrigation duration on survival rates were significant (α = 0.05, p = 0.009). seedling survival was higher behind earthen dams compared to contour furrows. survival declined over the 10-year period, with the greatest mortality occurring during the first two years. mortality of ziziphus spina-christi ceased after year four, while acacia nilotica and prosopis cineraria continued to experience mortality at a slower rate until the final year. rainfall data indicated drought conditions during the first two and last three years of the study. nevertheless, thanks to supplementary irrigation and rainwater harvesting, the seedlings survived, underscoring the importance of supportive measures for afforestation projects in southern iran.conclusion: the findings indicate that the successful establishment and survival of ziziphus spina-christi (desf.), prosopis cineraria (druce), and acacia nilotica (delile) in restoration and forest development projects depend on supportive interventions such as supplementary irrigation and rainwater harvesting. although drought occurred during the first two and last three years, these measures promoted seedling survival, resulting in survival rates of 62.8%, 49.9%, and 27% for ziziphus spina-christi, prosopis cineraria, and acacia nilotica, respectively. among irrigation schedules, watering every 25 days for three years yielded the best results. regarding rainwater harvesting methods, earthen dams outperformed contour furrows due to superior water retention. further research on supportive measures to enhance seedling establishment and early growth in afforestation projects is recommended.