رتبه‌بندی گونه‌های چوبی در ذخیره‌گاه نژدره (ارومیه، ایران) از منظر خدمات بوم‌سازگان

مقدمه و هدف: شناخت عملکرد گونه‌های چوبی در بوم‌سازگان‌های طبیعی نقشی کلیدی در ارزیابی میزان تولید خدمات اکوسیستمی و دستیابی به مدیریت پایدار ایفا می‌کند. در اکوسیستم‌های جنگلی، میان دو مولفه اصلی یعنی درختان و خاک، روابط متقابل وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که رشد و تولید درختان به ویژگی‌های خاک وابسته است و در مقابل، نوع و مقدار بازگشت مواد آلی و عناصر غذایی حاصل از آن‌ها نیز بر ویژگی‌های خاک تاثیرگذار است. در این مطالعه، سه گونه افرا کیکم (acer monspessulanum)، زالزالک (crataegus azarollus) و بنه (pistacia atlantica) از جنبه شاخص‌های کمی (قطر برابر سینه، قطر یقه، ارتفاع، تعداد جست)، شاخص‌های کیفی (سلامت و مبدا درخت) و اثر آن‌ها بر برخی ویژگی‌های خاک (اسیدیته و هدایت الکتریکی) و نیز شاخص‌هایی از خدمات تنظیمی (ترسیب کربن خاک، ظرفیت نگهداری آب خاک) و حمایتی (عناصر غذایی خاک) مورد بررسی قرار گرفتند.مواد و روش‌ها: برای اجرای این پژوهش، در منطقه مورد مطالعه با استفاده از خط‌نمونه دارای تعداد درخت ثابت، 30 پایه از هر یک از گونه‌های افرا کیکم، زالزالک و بنه انتخاب شدند. در انتخاب پایه‌ها، شرایطی همچون داشتن تنه اصلی مشخص، فاصله سایه و تاج درخت با درختان مجاور و سلامت کامل بدون آثار بیماری، زخم یا ضعف لحاظ شد. در صورت تکمیل نشدن تعداد مورد نیاز در یک مسیر، مسیر دیگری با جهت و نقطه شروع مشخص و به فاصله 50 متر در جهت شیب غالب انتخاب و نمونه‌برداری ادامه یافت. از درختان انتخاب‌شده، مشخصه‌های کمی شامل قطر برابر سینه، قطر یقه، ارتفاع، تعداد جست و قطر تاج و نیز شاخص‌های کیفی شامل مبدا، سلامت و زاویه تنه اندازه‌گیری و ثبت شد. همچنین برای نمونه‌برداری از خاک، از زیر تاج 10 پایه به‌صورت تصادفی از هر گونه، نمونه خاک از عمق صفر تا 20 سانتی‌متر برداشت شد. علاوه بر این، یک نمونه سیلندر خاک از همین عمق برای سنجش ظرفیت نگهداری آب برداشت گردید. شاخص‌های اندازه‌گیری‌شده برای نمونه‌های خاک شامل اسیدیته، هدایت الکتریکی، فسفر قابل جذب، نیتروژن قابل جذب، پتاسیم قابل جذب و کربن آلی بود.یافته‌ها: نتایج حاصل از بررسی شاخص‌های کمی نشان داد که میانگین تعداد جست (p=0.04)، قطر تاج (p=0.00) و ارتفاع درخت (p=0.00) بین گونه‌های مورد مطالعه اختلاف معنی‌داری دارند. همچنین مقایسه ویژگی‌های خاک زیر تاج این سه گونه نشان داد که میزان اسیدیته (p=0.01) و هدایت الکتریکی (p=0.00) نیز به‌طور معنی‌داری متفاوت هستند. در بخش خدمات تنظیمی، میزان ترسیب کربن و ظرفیت نگهداری آب خاک و در بخش خدمات حمایتی، میانگین نیتروژن و پتاسیم قابل جذب خاک تفاوت معنی‌داری میان گونه‌ها نشان داد. بیشترین مقدار کربن آلی خاک زیر تاج مربوط به گونه افرا کیکم و بیشترین ظرفیت نگهداری آب مربوط به خاک زیر تاج گونه بنه بود. همچنین خاک زیر تاج افرا کیکم بیشترین مقدار نیتروژن و پتاسیم قابل جذب را داشت.نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که گونه‌های مختلف درختی تاثیر متفاوت و قابل توجهی بر کیفیت لاشبرگ و ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک دارند. گونه افرا کیکم با داشتن بالاترین میانگین شاخص‌های کمی (تعداد جست، قطر تاج و ارتفاع)، بیشترین میزان خدمات اکوسیستمی مربوط به چرخه عناصر غذایی و ترسیب کربن خاک را فراهم کرده است. همچنین بالاترین مقدار ظرفیت نگهداری آب خاک مربوط به گونه بنه بود. در مجموع، نتایج رتبه‌بندی نشان داد که گونه افرا کیکم سازگاری بیشتری با شرایط محیطی منطقه داشته و در ارائه خدمات اکوسیستمی نسبت به دو گونه دیگر عملکرد مطلوب‌تری دارد.

woody species ranking in the nejhdareh reserve (urmia, iran) from an ecosystem services perspective

background and objective: understanding the functional role of woody species in natural ecosystems is essential for evaluating ecosystem service production and achieving sustainable management. in forest ecosystems, there is a dynamic interaction between two key components: trees and soil. while tree growth and productivity are influenced by soil characteristics, the type and quantity of organic matter and nutrients returned by trees also play a significant role in shaping soil properties. this study examined three species—montpellier maple (acer monspessulanum), azarole hawthorn (crataegus azarollus), and wild pistachio (pistacia atlantica)—with respect to their quantitative traits (diameter at breast height, collar diameter, height, and number of shoots), qualitative traits (health status and origin), and their effects on selected soil properties (ph and electrical conductivity), as well as key regulatory (soil carbon sequestration, soil water holding capacity) and supporting (soil nutrient content) ecosystem services.material and methods: in the study area, 30 individuals of each species were selected using fixed-count plot sampling. selected trees were required to have a single, distinct main trunk, crowns isolated from neighboring trees, and be in healthy condition with no visible signs of disease, wounds, or decline. if the required number of individuals was not achieved along a sampling transect, an additional randomly oriented transect was established 50 meters away, following the dominant slope direction. for each selected tree, quantitative traits—including diameter at breast height, collar diameter, tree height, number of shoots, and crown diameter—along with qualitative traits such as origin, health condition, and stem angle, were measured and recorded. soil samples were collected from beneath the canopy of 10 randomly selected trees per species, taken from a depth of 0–20 cm. additionally, an undisturbed soil core was extracted from the same depth to determine soil water holding capacity. the analyzed soil parameters included ph, electrical conductivity (ec), available phosphorus, available nitrogen, available potassium, and organic carbon.results: analysis of the quantitative characteristics revealed significant differences in the mean number of shoots (p = 0.04), crown diameter (p = 0.00), and tree height (p = 0.00) among the three studied species. additionally, soil properties beneath the tree canopies showed significant differences in ph (p = 0.01) and ec (p = 0.00). regarding regulatory services, soil carbon sequestration and water holding capacity differed significantly among the species. likewise, for supporting services, significant differences were observed in the mean concentrations of available nitrogen and potassium. the highest average organic carbon content was recorded in the soil beneath a. monspessulanum, while the greatest water holding capacity was observed in the soil beneath p. atlantica. furthermore, the soils under a. monspessulanum had the highest levels of available nitrogen and potassium.conclusion: the results of this study highlight that different tree species exert distinct and significant influences on litter quality and the physical, chemical, and biological properties of the soil. among the species studied, a. monspessulanum, with its higher average quantitative values (number of shoots, crown diameter, and height), contributed most to ecosystem services related to nutrient cycling and soil carbon sequestration. meanwhile, pistacia atlantica demonstrated the highest soil water holding capacity. overall, species ranking indicated that a. monspessulanum was better adapted to the environmental conditions of the study area and provided superior ecosystem services compared to the other two species.