تغییرات برخی مولفه‌های خاک تحت‌تاثیر شدت تنک‌کردن در جنگل‌های مریوان

مقدمه و هدف: دخالت‌های انسانی و بهره‌برداری شدید از جنگل‌های زاگرس باعث شده که این جنگل‌ها پایداری طبیعی خود را از دست بدهند و به بوم‌سازگان‌های حساس تبدیل شوند. تخریب شدید پوشش گیاهی و فرسایش خاک از نتایج این شرایط است. جنگل‌های شاخه‌زاد به دلیل استفاده بیشتر از مواد معدنی خاک، موجب کاهش حاصلخیزی خاک می‌شوند و در تراکم بالا، توانایی حمایت مناسب از بستر رویشگاه را ندارند. تنک‌کردن می‌تواند به بهبود شرایط و کاهش رقابت بین درختان کمک کند. مدیریت جنگل بر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک تاثیر مستقیم و غیرمستقیم دارد. این پژوهش با هدف بررسی تاثیر تنک‌کردن بر ویژگی‌های خاک در جنگل‌های بلوط زاگرس شمالی انجام شده و تاثیر این عملیات بر مدیریت پرورشی جنگل‌های شاخه‌زاد مورد بررسی قرار گرفته است. ارزیابی اثر عملیات جنگل‌داری بر خدمات اکوسیستم، بخشی از نیازهای علمی مدیریت پایدار جنگل را پاسخ می‌دهد.مواد و روش ها: در این پژوهش، اثر شدت‌های مختلف تنک‌کردن بر ویژگی‌های خاک در توده خالص و جوان شاخه‌زاد بلوط (quercus brantii) در جنگل‌های ریخلان مریوان، که نمونه‌ای از جنگل‌های تخریب‌شده زاگرس شمالی است، بررسی شد. این مطالعه در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه سطح تنک‌کردن (افزایشی، کاهشی، شاهد) و در دو فاز چهارساله طی هشت سال انجام شد. از هر قطعه نمونه خاک (36 نمونه در هر فاز) از عمق 15-0 سانتی‌متری تهیه و ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی آن اندازه‌گیری شد. برای تحلیل اثرات تنک‌کردن بر ویژگی‌های خاک از تجزیه واریانس دوطرفه (glm) و آزمون t جفتی برای مقایسه تغییرات بین دو فاز نمونه‌برداری استفاده شد. همچنین با روش‌های چندمتغیره، همبستگی بین متغیرها ارزیابی شد.یافته ها: بررسی اثرات تنک‌کردن بر خصوصیات فیزیکی خاک نشان داد که در سال 1395، درصد شن، سیلت، رس و رطوبت خاک بین تیمارها تفاوت معنی‌داری نداشت. اما پس از هشت سال، تفاوت‌های قابل‌توجهی در درصد شن و رطوبت خاک مشاهده شد. تیمار افزایشی کمترین تغییرات منفی را در ویژگی‌های خاک نسبت به تیمار کاهشی و شاهد داشت. از نظر عناصر شیمیایی، تفاوتی در سال 1395 وجود نداشت، اما پس از هشت سال، تیمار افزایشی بهترین نتایج را در نیتروژن کل، سدیم، آهک، پتاسیم و فسفر قابل‌جذب ارائه داد. تیمار شاهد باعث کاهش رطوبت سطحی خاک شد، در حالی که تیمار کاهشی به دلیل کاهش تاج‌پوشش، رطوبت خاک را کاهش داد. مقدار رس در تیمارهای تنک‌شده کاهش و در تیمار شاهد افزایش جزئی داشت. به‌طور کلی، تیمار افزایشی بهترین نتایج را از نظر خصوصیات فیزیکی و رطوبت خاک نشان داد. در ارتباط با عوامل شیمیایی خاک چنین به نظر می رسد که درصد ترکیبات کم محلول مانند آهک، کمتر دچار آبشویی می شود و گاهی به دلیل ازبین‌رفتن ذرات ریزبافت خاک (رس)، درصد نسبی آن در خاک افزوده می شود. اما در ارتباط با واکنش خاک ph، ریزش برگ درختان و مقطوعات جست های حذف شده ممکن است سبب کاهش اسیدیته خاک شده باشد، گرچه مقدار آهک در هر سه تیمار افزایش داشت و انتظار می رفت افزایش ph داشته باشیم؛ اما خاصیت تامپونی خاک مانع از افزایش این عامل شده و در سال‌های بعد مقداری نیز از ph خاک کاسته شد. ضمنا تاثیرات مخرب سدیم روی ساختار خاک در  ph بالای خاک بیشتر است و چنین به نظر می رسد که انجام عملیات تنک کردن در اصلاح و حاصل خیزی خاک تاثیر مثبتی داشته است. در مورد نیتروژن کل، چنین نتیجه گیری می شود که حذف تعداد زیادی جست و کاهش سطح تاج‌پوشش موجب افزایش تابش نور خورشید به سطح خاک و کاهش نیترات خاک شده است.نتیجه گیری کلی: عملیات تنک کردن بر برخی از شاخص های فیزیکی و شیمیایی خاک در دراز مدت تاثیر داشت و تنک کردن با شدت افزایشی نسبت به تنک کردن با شدت کاهشی و شاهد، کمترین تغییرات منفی در شاخص های مطلوب خاک جنگلی را به همراه داشت.

changes of some soil components under the influence of thinning intensity in marivan forests

background and objectives: human interventions and intense exploitation of the zagros forests have led to a loss of their natural stability, transforming them into sensitive ecosystems. severe degradation of vegetation and soil erosion are among the outcomes of these conditions. branching forests reduce soil fertility due to higher mineral consumption and, at high densities, cannot adequately support the growth substrate. thinning can improve conditions and reduce competition among trees. forest management has both direct and indirect impacts on soil physical and chemical properties. this study aims to examine the impact of thinning on soil properties in the northern zagros oak forests and evaluate its effects on the management of branching oak forests. assessing the impact of forestry operations on ecosystem services addresses part of the scientific needs for sustainable forest management.methodology: this research investigated the effects of different thinning intensities on soil properties in a pure, young branching oak stand (quercus brantii) in the rikhilan marivan forests, a representative of the degraded zagros forests. the study was conducted using a randomized complete block design with three thinning levels (increasing, decreasing, control) over two four-year phases, spanning eight years. soil samples (36 per phase) were collected from the 0-15 cm depth and analyzed for physical and chemical properties. two-way anova (glm) and paired t-tests were used to analyze the effects of thinning, and multivariate methods were applied to assess correlations between variables. results: the effects of thinning on physical soil properties showed no significant differences in sand, silt, clay, and soil moisture between treatments in 1395. however, after eight years, significant differences in sand and soil moisture were observed. the increasing thinning treatment had the least negative changes in soil properties compared to the decreasing and control treatments. in terms of chemical elements, there were no significant differences in 1395, but after eight years, the increasing thinning treatment showed the best results for total nitrogen, sodium, lime, potassium, and available phosphorus. the control treatment reduced surface soil moisture, while the decreasing treatment, due to reduced canopy cover, also decreased soil moisture. clay content decreased in thinning treatments and slightly increased in the control. generally, increasing thinning showed the best results in terms of physical properties and soil moisture. for chemical factors, it appears that less soluble compounds like lime are less leached, and the relative percentage of clay may increase due to the loss of fine soil particles. although lime content increased in all treatments, the ph did not increase as expected due to soil buffering properties, and there was a slight decrease in ph over the years. sodium's detrimental effects on soil structure are more pronounced at higher ph levels, suggesting that thinning positively affects soil improvement and fertility. regarding total nitrogen, removing many shoots and reducing canopy cover increased sunlight on the soil surface, reducing soil nitrate levels. conclusion: thinning had long-term effects on certain physical and chemical soil indices. increasing thinning intensity resulted in the least negative changes in desirable forest soil indices compared to decreasing thinning and control treatments.