اثر نوع پوشش‌های گیاهی مختلف بر اجزای ماده آلی و مشخصه‌های زیستی خاک (مطالعه موردی: زیست‌بوم‌های کوهستانی نوشهر، استان مازندران)

خاک به‌عنوان بستر و رویشگاه گیاهان نقش اساسی در ارائه خدمات زیست بوم های طبیعی ایفا می کند و خصوصیات کیفی آن نیز به‌شدت تحت تاثیر نوع پوشش گیاهی قرار دارد. ازاین‌رو پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر پوشش های مختلف جنگلی، اکوتون جنگل مرتع و مرتعی بر روی مشخصه های مرتبط با ماده آلی و زیستی خاک در منطقه کوهستانی البرز مرکزی واقع در نوشهر، استان مازندران انجام گرفت. بدین منظور در تابستان 1402 در هر یک از رویشگاه های مورد مطالعه سه قطعه یک هکتاری انتخاب و در هر یک از قطعات یک هکتاری، چهار نمونه خاک (به‌طور کلی 12 نمونه خاک از هر رویشگاه) در سطح 30× 30 سانتی متر و تا عمق 10 سانتی متری برداشت شد. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اغلب مشخصه‌های خاک در بین رویشگاه‌های جنگلی، اکوتون و مرتعی تفاوت معنی‌داری (p<0.05) دارند. میزان رطوبت خاک در جنگل تا 11% بیشتر و دمای آن تا 8 درجه سانتی‌گراد پایین تر از مرتع بود. رویشگاه جنگلی همچنین کمترین چگالی ظاهری (1/16) و بیشترین میزان تخلخل (0/56)، پایداری (72/53) و میانگین وزنی قطر خاکدانه‌ها (0/39) را نشان داد. میزان فسفر، پتاسیم، کلسیم و منیزیم خاک در جنگل به‌ترتیب 168، 108/3، 91/1 و 221 درصد بالاتر از مرتع اندازه‌گیری شد. فعالیت آنزیم‌های اوره‌آز، اسید فسفاتاز، آریل سولفاتاز و اینورتاز در خاک جنگل به‌ترتیب 1/69، 2/35، 2/02 و 1/8 برابر بیشتر از مرتع بود. شاخص‌های میکروبی خاک، شامل تنفس پایه، تنفس برانگیخته و میزان کربن، نیتروژن و فسفر زیتوده در جنگل به‌ترتیب 2/84، 1/6، 1/9، 2/35 و 2/29 برابر (نسبت به مرتع) بیشتر بود. جمعیت و زی‌توده کرم‌های خاکی در جنگل به‌ترتیب 5/84 و 7/19 برابر مقدار مشاهده‌شده در مرتع با کمترین تعداد و زیتوده کرم خاکی بود. همچنین، تعداد کنه‌ها، پادمان‌ها و نماتدها در جنگل به‌ترتیب 3/46، 3/57 و 6/13 برابر بیشتر از رویشگاه مرتع اندازه گیری شد. نتایج تحلیل مولفه‌های اصلی نشان داد که محورهای اول و دوم در مجموع 52/37 درصد از تغییرات داده‌ها را تبیین می‌کنند. این یافته‌ها تایید می‌کنند که پوشش جنگلی با مقادیر بالاتر اجزای ماده آلی خاک، شاخص‌های حاصلخیزی و فعالیت‌های زیستی همبستگی بیشتری دارد. به‌طورکلی، این پژوهش نشان می‌دهد که پوشش‌های جنگلی، به دلیل ظرفیت بالای خود در حفظ حاصلخیزی و تنوع زیستی خاک، نسبت به پوشش‌های اکوتونی و مرتعی، می توانند به‌عنوان گزینه‌ای مناسب برای احیای رویشگاه‌های تخریب‌شده در منطقه مورد مطالعه و مناطق مشابه، مورد توجه مدیران و تصمیم‌گیران قرار گیرند.

effects of different types of vegetation cover on soil organic matter components and its biological characteristics(a case study of mountain ecosystems in nowshahr, mazandaran province)

soil, as the bed and medium of plant growth, plays a vital role in providing services to communities that depend on natural ecosystems. its qualitative characteristics, in turn, strongly depend on the vegetation cover in the area. the present study explores the effects of different types of vegetation cover on soil organic matter components and biological characteristics, using the mountainous region of central alborz in nowshahr, mazandaran province, as its study site. to achieve this, forest, forest rangeland ecotone, and rangeland habitats were identified in summer 2023 and three one hectare plots were selected in each to collect four soil samples (to make a total of 12 soil samples per habitat) from a 30 × 30 cm surface area and a depth of 10 cm. variance analysis revealed significant differences (p<0.05) among the soils taken from the three different habitats. compared to rangeland soil, forest soils exhibited a higher soil moisture (by 11%) but a lower temperature (by 8°c). moreover, samples from the forest habitat showed the lowest bulk density (1.16) but the highest porosity (0.56), stability (53.72), and mean weight diameter (0.39). meanwhile, phosphorus, potassium, calcium, and magnesium levels in the forest soils were by 168%, 108.3%, 91.1%, and 221%, respectively, higher than those in rangeland soils. similarly, the activities of urease, acid phosphatase, arylsulfatase, and invertase enzymes in forest soil were by 1.69, 2.35, 2.02, and 1.88 times, respectively, higher than those in rangeland soil. moreover, forest soils were characterized by higher microbial indices, including basal respiration and stimulated respiration as well as carbon, nitrogen, and phosphorus contents, which were by 2.84, 1.6, 1.9, 2.35, and 2.29 times greater than those recorded for rangeland soil. earthworm population and biomass in the forest soil were by 5.84 and 7.19 times greater than those observed in the rangeland one, which recorded the lowest among the three soils tested. additionally, mites, springtails, and nematodes in the forest soil outnumbered those in rangeland soil by 3.46, 3.57, and 6.13 times, respectively. the results of principal component analysis revealed that the first and second axes together explained 52.37% of the variation. these findings confirm that forest vegetation cover establishes greater correlations with higher levels of organic matter components, fertility indices, and biological activities. overall, it may be claimed that, due to their high capacity for maintaining soil fertility and biodiversity, forest vegetation cover can be considered a suitable option for the restoration of degraded habitats in the study region and similar areas, and that this finding should receive due consideration by managers and decision makers.