ترجیح باورهای حسی بر ظواهر نصوص دینی در کلام امامیه با تاکید بر آثار شیخ صدوق، شیخ مفید و سید مرتضی

عالمان دینی و از جمله متکلمان امامیه در موارد متعددی نصوص دینی را تاویل کرده‌اند؛ یعنی ظواهر نصوص دینی را کنار گذارده و معنایی غیرظاهری برای آنها ارائه نموده‌اند. سرچشمه چنین اقدامی بیشتر این است که اندیشمندان پیش‌گفته معنای ظاهری آیه یا روایتی را با یکی از باورهای خود – که گاه از آموزه‌های وحیانی اخذ شده است، گاهی متکی بر احکام عقل نظری یا عملی است و گاهی در محسوسات و مجرّبات ایشان ریشه دارد - ناسازگار یافته‌اند و آن باور را بر معنای ظاهری آیه یا روایت ترجیح داده‌اند. این نوشتار با روش کتابخانه‌ای و با تمرکز بر آثار شیخ صدوق، شیخ مفید و سید مرتضی، آن دسته از تاویلات ایشان را که در آنها باورهای حسی و تجربی بر ظواهر نصوص دینی ترجیح یافته است، مورد بحث و تحلیل و مقایسه قرار می‌دهد. این تحلیل و مقایسه، شباهت‌ها و تفاوت‌های تاویل در اندیشۀ متکلمان پیش‌گفته را آشکار می‌کند و از این رهگذر، تصویر روشن‌تری از رویکرد کلامی و میزان پایبندی ایشان به ظواهر نصوص دینی به دست می‌دهد.

the primacy of sensory beliefs over apparent meanings of religious texts in imami theology, focusing on the works of al-shaykh al-ṣadūq, al-shaykh al-mufīd, and al-sharīf al-murtaḍā

there are many cases where religious scholars, including imami theologians, have opted for non-literal interpretation of religious texts. this practice occurs when scholars perceive a conflict between the literal meaning of a quranic verse or hadith and one of their beliefs—whether rooted in revealed doctrines, judgments of theoretical or practical reason, or sensory and experimental knowledge—and then prioritize their beliefs over the literal meaning of the verse or hadith. this article analyzes and compares the interpretations in the works of al-shaykh al-ṣadūq, al-shaykh al-mufīd, and al-sayyid al-murtaḍā where sensory and experimental beliefs take precedence over the literal meaning of religious texts. the analysis and comparison aim to reveal the similarities and differences in interpretation among these theologians, providing a clearer picture of their theological approaches and the extent of their commitment to the literal meanings of religious texts.