سیر تحول فرمی و کارکردی تذهیب در سه قرآن‌ منسوب به ابن بواب ، یاقوت مستعصمی و شیوه یاقوت

با ظهور دین اسلام، قرآن در میان مسلمان نفوذ یافت و در پی رواج کتابت و نگارش قرآن، تذهیب در کنار خطاطی قرارگرفت. در مکاتب هنری ایران، تذهیب‌های قرآنی بیشتر در صفحات آغازین، افتتاحیه، سرسوره‌ها، نشان آیات، نشان خُمس و عُشر دیده می شود. تذهیب های قرآنی در دوره های مختلف تغییرات ظاهری و فرمی داشته اند. این پژوهش به تغییرات ظاهری و فرمی تذهیب های قرآنی در سه قرآن منسوب به ابن بواب و قرآن یاقوت مستعصمی و شیوه‌ یاقوتی می پردازد و به این سوال پاسخ می دهد که روند تحول ظاهری و فرمی تذهیب و نشان ها در این سه قرآن به چه صورت است؟ در این تحقیق از روش پژوهش توصیفی-تطبیقی استفاده شده است. نتایج حاصل نشان می دهد تذهیب های قرآنی در صفحات آغازین، افتتاحیه و نشان ها در قرآن های دوره سلجوقی، ایلخانی و تیموری همواره در حال تغییر و تحول بوده است. در قرآن‌‌ ابن بواب صفحات افتتاحیه در داخل جدول نشان داده شده، تمامی سرسوره ها دارای نشان سرسوره با اسلیمی طوماری و تنوع زیاد است. صفحات داخلی فاقد جدول کشی بوده درحالی که در قرآن یاقوت تذهیب صفحات آغازین با نقوش هندسی منظم اجرا شده و در صفحات افتتاحیه، نقش مایه های ختایی به کار رفته است. در رنگ آمیزی زمینه تذهیب صفحات افتتاحیه و آغازین طلایی، مشکی و لاجورد دیده می شود. در قرآن تیموری به شیوه یاقوتی تذهیب صفحات آغازین و افتتاحیه از نقوش هندسی بوده و در صفحات افتتاحیه و آغازین از رنگ آبی لاجوردی استفاده شده است. روند تحولی تذهیب های قرآنی در این سه دوره اکثراً در رنگ، فرم و نقش ظاهر می شود و به مرور، رنگ های سرد، فرم های منسجم و متقارن و نقش مایه های ظریف و دقیق در تذهیب ها نمایان می گردد.

the formal and functional evolution of illumination in three qurans attributed to ibn bawab, yaqut mustasami, and yaqut styles

with the advent of the islamic religion, the qur’an penetrated among muslims, and following the popularity of calligraphy and writing the qur’an, illumination was placed next to calligraphy. after the spread of islam from the arabian peninsula to other places, including iran, some ornament and emblems were added to the qur’an for the correct reading and recitation of the qur’an by non-arabic speakers. these ornaments have roots in sassanid art and only its practical aspect was considered by the illumination artists. in the first centuries of the islamic period in iran, book layouts, especially holy books, such as the holy qur’an, had very simple illumination and ornament. the first decorations were used to separate the surahs from each other and emblems for the verse separator, and then ornament was used to separate other parts of the qur’an, such as emblems of five verses (khums), ten verses (ushr), hizb emblems and prostrate verses. ibn-bawab and yaqut-mustasami are two great and influential scribes in the art of calligraphy in the islamic world and iran, and even yaqut’s style of calligraphy continued for many years after her death. abul hasan aladdin ali bin hilal was born in the fourth century ah. his father was the porter and curtain keeper of al boyeh. and on this occasion, he was called ibn al-satari and ibn bawab. in the year 413 ah during the dominion of al-qadir bellah, he died at an old age. ibn bawab was one of the students of ibn muqalla who, by following the rules of his master, was able to add beauty and elegance to the balance and geometric harmony of ibn muqalla’s letters. another calligrapher is yaqut mustasimi, who was in the service of mustasim abbasi, who was the last of the abbasid dominions and was probably born in abyssinia. he followed ibn bawab’s calligraphy and style of writing and became like him in writing. but in shaving pen, he changed the method of masters and invented a new method of shaving pen. yaqut first trained with abdul momen and then with sheikh habib. yakut had a long life and according to some sources, his life had exceeded one hundred years. due to her poor eyesight, she used to write with glasses. he died at the beginning of sultan ghazan khan’s reign in 698 a.h. in the city of baghdad and her grave is located next to the grave of ahmad hanbal. muslim artists created emblems inside the text and on the margins of the pages for the correct recitation of the qur’an, which made the qur’an easier and better to recite and understand. among the illumination emblems of the verse separator and verses, emblems of khums, ushr, and jouze (part of the qur’an) can be mentioned. the opening pages are the gateway to the qur’an, which artists tried to implement in the best way throughout the ages. there was illumination in the preopening pages, opening pages, emblems, the head of the surah, and closing pages in most of the qurans, which were also functional in addition to beauty. the color, pattern, and form of the qur’anic illumination changed over time.