چگونگی ورود مدرنیته به فضای خانگی ایرانیان دورۀ ناصری تا پایان قاجار

اهداف: از مدرن شدن ایران، تاکنون روایت‌های مختلفی ارائه شده که عمدتاً مبتنی بر فضای عمومی و نهادهای آن بوده‌اند؛ درحالی که از دریچۀ خانه و فضاهای خصوصی نیز می‌توان مواجهۀ ایرانیان را با مدرنیته تحلیل کرد. این مقاله قصد دارد چنین روایتی را با تاکید بر نقش اشیا و کنش‌گران غیرانسانی ارائه دهد؛ روایتی که تمرکز خود را بر تجربۀ اعیان و اشراف پایتخت، در 77 سال پایانی از دورۀ 130 سالۀ قاجار قرار داده است. روش مطالعه: این پژوهش با استفاده از نظریۀ کنش‌گر شبکۀ برونو لاتور و نیز روش مطالعات اسنادی و تحلیل تماتیک به بررسی این مساله پرداخته است. قابلیت نرم‌افزار کیفی اطلس تی‌آی این امکان را به ما داده که حجم بسیاری از داده‌های استخراج‌شده از چهل سند دست اول مربوط به دورۀ مذکور را (شامل زندگی‌نامه، سفرنامه، روزنامه و رساله) خط به خط خوانده و با ارجاع به آن‌ها نشان دهیم که چطور کنش‌گر شبکۀ جدید فضای خانگی، حول تجربیات طبقۀ نوظهور «ممتاز نو» شکل می‌گیرد. یافته‌ها: این کنش‌گر شبکه، جعبه‌سیاه فضای خانگی پیشامدرن ایرانیان را به چالش کشیده و از این طریق، پیوندهای بین اجزاء خود را قوی‌تر می‌کند. در گام نهایی نیز، با رفتن به حاشیۀ شهر و ساخت عمارت‌های جدید و پناه‌گرفتن در آن‌ها به‌عنوان اندرونی‌هایی جدید، از آزمون‌های استحکام رقبا که قشر سنتیِ محافظه‌کار جامعه بودند، در امان می‌ماند. کنش‌گر شبکۀ جدید، به این وسیله می‌تواند تجربۀ خود را از یک زندگی خانگی نو و مدرن ساخته، تثبیت کرده و به دست آیندگانی که ما باشیم، برساند؛ زندگی‌ای که شامل معماری، اشیا، رفتارها و روابط جدیدی است. نتیجه‌گیری: مقاله درنهایت نشان می‌دهد که ما در کنار فضای عمومی، در فضاهای خصوصی خود و نهاد خانواده نیز به شکلی محرمانه‌تر و عمیق‌تر، تجربیاتی از مدرنیته را داشته‌ایم که بعدها در فضاها و نهادهای عمومی جامعه به‌طوری جدی‌تری ظاهر شده‌اند.

how did modernity enter the iranian domestic spaces during the naseri period until the end of the qajar era?

objectives: various narratives have been presented about the modernization of iran, which have mainly been based on public spaces and their institutions. however, it is also possible to analyze the iranians’ encounter with modernity through the lens of the home and domestic spaces. this study aims to present such a narrative by emphasizing the role of non human objects and actors, focusing on the experience of the capital’s nobility and aristocracy in the final 77 years of the 130 year qajar period. methods: this research utilizes bruno latour’s actor network theory (ant), as well as documentary studies and thematic analysis. the capabilities of the qualitative software atlas.ti allowed us to read a large volume of data extracted from forty books and first hand documents related to the aforementioned period (including biographies, travelogues, newspapers, and treatises), line by line. results: this study shows how a new actor network is formed around the domestic space and the experiences of the emerging new privileged class. this new network actor challenges the premodern iranian domestic space, strengthening its bonds with its components. in the final step, by going to the outskirts of the city and building new buildings and taking refuge in them as new interiors, the new network actor is safe from the strength tests of its competitors, the traditionally conservative strata of society. this allowed the new network actor to consolidate its experience of a newly constructed domestic life, which included new architecture, objects, behaviors, and relationships. this experience would be passed on to future generations, including us. conclusion: finally, present research shows that, alongside the public space, in our private spaces and the institution of the family, we have also had experiences of modernity more confidentially and profoundly, which later appeared more seriously in the public spaces and institutions of society.