تحلیل‏ های هستی‏ شناسانۀ شارحان «الکافی» از عقل در روایت اوّل «کتاب العقل و الجهل»

یکی از بنیادی‏ترین چالش‏های فهم متون حدیثی، تبیین ماهیت و کارکرد «عقل» است که به‏ویژه در حدیث نخست «کتاب العقل و الجهل» الکافی برجستگی می‏یابد و زمینه‏ساز تفاسیر گوناگونی از هستی عقل شده است. این مقاله با تمرکز بر تحلیل‏های هستی‏شناسانۀ شارحان برجستۀ الکافی، در پی پاسخ به این پرسش است که آنان عقل را بر چه مبانی هستی‏شناسانه‏ای تحلیل کرده‏اند؟ پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی و مطالعۀ تطبیقی آرا نشان می‏دهد که شارحان در مواجهه با هستی عقل به دو رویکرد کلان تقسیم می‏شوند: الف. عقل به‏عنوان موجودی مستقل و مفارق: این گروه خود شامل دو نظریه است؛ یکی عقل را «صادر اوّل» و کاملاً مفارق از ماده می‏داند و دیگری آن را موجودی مفارق شبیه به عقل فعال می‏شناسد که با تعلّق فعلی به نفس ناطقه انسانی همراه است. ب. عقل درون ابعاد وجودی انسان: این دسته شامل سه نظریه است؛ عقل به‏مثابۀ نفس ناطقه، عقل به‏عنوان حالات یا ملکه‏ای نفسانی و عقل به‏منزلۀ غریزه‏ای نورانی در قلب انسان. این تحلیل و تفکیک مبانی، به درک روشن‏تری از تحوّل اندیشه دربارۀ عقل در سنت شرح‏نویسی حدیث منجر می‏شود.