تبیین الگوی مواجهه عقیدتی امام صادق علیه السلام با کفّار دربارۀ ذات الهی با تحلیل محتوای احادیث

در جوامعِ با تنوع مذهبی، چگونگی مواجهۀ سازنده با مخالفان عقیدتی، به‏ویژه در مباحث بنیادینی مانند توحید ذات، یک دغدغۀ عملی و معرفتی است. با وجود تاکید منابع اسلامی بر جدال احسن، پژوهش‏های نظام‏مند چندانی به تحلیل الگوهای عینی و کاربردی این روش در سیره و سنت معصومان، به ویژه در دورۀ شکوفایی رویارویی‏های کلامی در عصر امام صادق(ع)، نپرداخته‏اند. این خلا، ضرورت استخراج و تحلیل روش‏های ایشان در گفتگو با کفّار را آشکار می‏سازد. این پژوهه نشان می‏دهد امام صادق(ع) در مواجهه‏های عقیدتی با کفّار دربارۀ ذات الهی، از چه الگوها و روش‏های استدلالی نظام‏مندی بهره برده‏اند و این الگوها چه مولّفه‏های مشترکی را نشان می‏دهد؟ این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی نشان می‏دهد که حضرت از یک الگوی حکیمانه و پویا پیروی می‏کردند که مبتنی بر تناسب‏سنجی با ظرفیت مخاطب بود. مهم‏ترین مولّفه‏های این الگو عبارت‏اند از: کاربردی‏سازی برهان از جمله برهان نظم و برهان فطرت در قالب جدل و موعظه و شواهد تجربی؛ مهارت در اقرارگیری از طرف مقابل با پرسش‏های حساب‏شده؛ استدلال درون‏دینی بر اساس پیش‏فرض‏های خودِ مخالف؛ ابطال ادعا با پاسخ نقضی؛ پرهیز از مغالطه و پایبندی به اخلاق گفت‏وگو. برآیند این مولفه‏ها، الگویی نظام‏مند برای مناظرۀ عقیدتی توام با تاثیر و احترام را ارائه می‏دهد.