تحلیل انتقادی دیدگاه شیخ صدوق در حقیقت بداء

«بداء» آموزه‌‌ای دینی است که در ادیان توحیدی، مطرح بوده و در کلام شیعه جایگاه ویژه‌‌ای یافت. از جمله تفاسیر بداء آشکار شدن امری از خدای متعال برخلاف آنچه مورد انتظار بندگان بوده یا ظهور بعد از عدم وجود خارجی چیزی از سوی موجودات است. با توجه به معنای لغوی بداء، تفسیر آن به تغییر رایی به رای دیگر یا ظهور رایی پس از پنهانی که مستلزم نسبت دادن جهل است، در مورد خداوند صحیح نیست. برداشت‌‌های نادرست از بداء، موجب چالش‌‌ها و تهمت‌‌زنی به دیدگاه اعتقادی شیعه امامیه گردید و متکلمان تلاش کردند برای ‌‌برون‌‌رفت از آن، تقریرهای مختلفی از بداء ارائه دهند. شیخ صدوق منشا بداء را، فاعلیت و علم خدای متعال، تلقّی نموده و آن را همسان نسخ و تغییر در امور تکوینی و تشریعی دانسته‌ و با تاویل بداء به ابداء، در پی یافتن مبنای عقلی و شرعی برای آن برآمده است. این نوشتار با بهره‌‌گیری از روش توصیفی، تحلیلی - انتقادی، درصدد تبیین و تحلیل تقریر شیخ صدوق در حقیقت بداء برآمده و با نقد آن به این یافته دست یافت که حقیقت بداء عبارت است از ظهور بعد از عدم وجود خارجی چیزی از سوی موجودات برای خدای متعال. با این تفسیر، ضمن تقریر دیدگاه مختار، نسبت‌های ‌‌ناروا و بی‌اساس به شیعیان پاسخ داده می‌‌شود.

a critical analysis of shaykh ṣadūq's perspective on the reality of badāʾ

badāʾ is a religious concept rooted in monotheistic religions and has attained a particular prominence within shiʿi theology. among its interpretations is the becoming apparent of a matter from god almighty contrary to the servants' expectations, or the emergence and appearance of something after having no prior external existence, from the perspective of created beings. given the literal meaning of badāʾ, its interpretation as a change of opinion or the emergence of an opinion previously hidden, which would imply ignorance, is incorrect with regards to god. misinterpretations of badāʾ have led to theological challenges and accusations against imāmī shiʿi beliefs. in response, theologians have proposed various articulations to clarify the concept. shaykh ṣadūq considers the origin of badāʾ to lie in god's agency and knowledge, comparing it to naskh (abrogation) and changes in both ontological and legislative matters. through interpreting badāʾ as ibdāʾ (origination), he seeks a rational and scriptural foundation for the concept. this paper, using a descriptive, analytical, and critical approach, aims to explain and critique shaykh ṣadūq's articulation of badāʾ. the study concludes that the reality of badāʾ is the emergence of something from almighty god, from the perpective of created beings, after it had no prior external existence. this interpretation not only clarifies the preferred theological position but also effectively addresses baseless accusations directed at shiʿi doctrine.