بازخوانی تحلیلی نظریه امکان فقری و بررسی لوازم فلسفی آن

نظریه امکان فقری یکی از ابتکارات قابل توجه صدرالمتالّهین شیرازی است که اساسِ بسیاری از نظرات مهم وی را تشکیل می‌دهد. طبق این نظریه، همه موجودات نسبت به حق‌تعالی عین‌الفقر هستند. بر همین اساس، معلول، رقیقه علت به‌شمار می‌آید و جدایی میان علت و معلول آن‌گونه که در مکتب مشّائی تبیین می‌گردد، صحیح نیست. از طرف دیگر، ملاصدرا تشکیک در وجود را به صورت برهانی تبیین نموده است. بنابراین فقر نیز – که عین وجودِ موجوداتِ امکانی و معلول است – امری مشکّک خواهد بود. در این مقاله میان دو گونه فقر، تمایز گذاشته شده است؛ فقر وجدانی که می‌توان از آن به تعلّق و وابستگی یاد کرد و فقر فقدانی که به معنای ضعفِ وجودی و ناداری کمالات است. تمایز میان این دو گونه از فقر، یک تمایز تحلیلی است که مطابق با آن، هرچه از ذیل نظام وجود به جانب صدر سیر نماییم، معالیل از جهت وجدانی فقیرتر و وابسته‌تر هستند، اما اگر به جهت عکس یعنی به جانب ذیلِ نظام وجود سیر کنیم، موجودات از جهت فقدانی، فقیرتر و ضعیف‌تر می‌باشند. این مقاله در جمع‌آوری مطالب به شیوه اسنادی و کتابخانه‌ای و در مقام پردازش، از شیوه تحلیل منطقی و عقلانی داده‌ها به نگارش درآمده است.

a critical re-examination of the theory of existential poverty (imkān-i faqrī) and its philosophical implications

the theory of imkān-i faqrī (existential poverty) is one of the notable and novel ideas of mullā ṣadrā, forming the foundation of many of his important views. according to this theory, all beings are entirely poor (‘ayn al-faqr) with respect to the almighty. consequently, the effect is understood as a refined manifestation of its cause, and the separation between cause and effect - as posited in the peripatetic philosophy - is deemed invalid. furthermore, mullā ṣadrā provides a demonstrative explanation for the gradation (tashkīk) of existence. hence, faqr (poverty), which constitutes the very being of contingent and caused entities, must itself be subject to gradation. this article distinguishes between two types of poverty: (1) affirmative poverty, which may be described as dependence and attachment, and (2) privative poverty, signifying existential deficiency and the absence of perfections. this distinction is analytical in nature, suggesting that as one ascends the hierarchy of existence toward its apex, effects become increasingly dependent and affirmatively poorer, whereas as we descend toward the lower levels of existence, the beings have a greater privative poverty and weakness. this study employs a documentary and library-based research method for data collection, while its analysis is based on logical and rational examination of the data.