نقد و ارزیابی فاعلیت خداوند از منظر کانت

فاعلیت خداوند در عالم هستی به ویژه طبیعت، همواره یکی از چالشی‌ترین موضوعات فلسفی بوده‌ و تاکنون دیدگاه‌های متفاوتی از سوی فلاسفه و الهی‌دانان در این زمینه مطرح گشته‌است. تا جایی که کانت، پس از انقلاب کپرنیکی خویش در معرفت‌شناسی، هم‌چنان به بحث نظری در این رابطه پرداخته‌است. اهمیت این مسئله از این روست که موضع‌گیری نادرست در این باب، بر انتخاب نظریات نادرست دیگری در مسائلی مانند ارتباط بین عوامل معنوی و حوادث طبیعی چون شرور یا معجزات نیز تاثیرگذار است. کانت با پذیرش نظم مکانیکی نیوتنی از یک سو و طرد نظریه تجلّی و هر گونه ارتباط بین ثابت و متغیر از سوی دیگر، هرگونه تاثیرگذاری خداوند در حوادث جزئی عالم طبیعت را منتفی دانسته است. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و استناد به ترجمه انگلیسی آثار کانت، به طرح مبانی فیزیکی و فلسفی وی در این زمینه پرداخته، آن‌ها را بر اساس مبانی فلسفه اسلامی مورد نقد محتوایی قرار می‌دهد.

critique and evaluation of divine agency from kant’s perspective

god’s agency in the universe, particularly in nature, has always been one of the most contentious philosophical issues, with diverse perspectives offered by philosophers and theologians.  even immanuel kant, following his copernican revolution in epistemology, continued to engage in theoretical discourse on this matter. the importance of this topic lies in the fact that an erroneous stance here can lead to the adoption of flawed theories in related areas, such as the relationship between the spiritual factors and natural phenomena, including evils or miracles. kant, while accepting newtonian mechanical order on the one hand and rejecting the theory of manifestation and any sort of connection between the immutable and the changeable on the other, denies any kind of divine influence on particular events within the natural world. this paper, employing a descriptive – analytical approach and citing the english translations of kant’s works, presents his physical and philosophical foundations on this issue and critiques them based on the principles of islamic philosophy.