حکمت عملی و مسئله عدالت مدنی و اعتدال مدنی

فلاسفه اسلامی در حکمت عملی خود با دغدغه برقراری نظم و امنیت، شکوفایی استعدادهای کمالی (عقلی و فطری) افراد جامعه را هدف خود قرار می‌دهند تا با اجرای سیاست‌های حکیمانه در جامعه امکان دستیابی به این هدف فراهم گردد. پرسش آن است با توجه به ویژگی‌های طمع‌ورزانه و خودخواهانه و حریصانه انسان، چگونه ممکن است افراد انسانی به کمالات امکانی خود نائل آیند. ادعا آن است که در حکمت عملی حکمای اسلامی، هرگونه شکوفایی استعدادهای کمالی انسان به مسئله عدالت مدنی و استقرار الگوی اعتدال مدنی در جامعه متوقف است؛ از این‌رو لزوماً باید مسئله حکمت عملی آنان، عدالت مدنی و اعتدال مدنی باشد. روش گردآوری تحقیق، کتابخانه‌ای و روش داوری آن روش برهانی-فلسفی است. یافته‌های این پژوهش آن است که با عدالت مدنی یعنی با استقرار افراد و اصناف و گروه‌ها در جایگاه شایستۀ مدنیِ خود، زمینۀ اعطای حقوق افراد جامعه (اعطاء کل ذی حق حقه) فراهم شده و برای هر فردی متناسب با شایستگی‌های استعدادی خود امکان ظهور و بروز استعدادهای کمالی (عقلی و فطری) فراهم می‌گردد و درنتیجه، مسئله حکمت عملی فلاسفه اسلامی عدالت مدنی و اعتدال مدنی می‌باشد.

practical philosophy and the issue of civil justice and civil moderation

in their practical philosophy, muslim philosophers aim to foster the actualization of individuals’ perfectional capacities - both intellectual and innate – in order to establish order and security in society. through wise governance, this objective can be met. a central question arises: given man’s inherent tendencies toward greed, selfishness, and acquisitiveness, how can individuals attain their possible perfections? this paper argues that, within the framework of islamic practical philosophy, the flourishing of human perfectional capacities depends on resolving the problem of civil justice and instituting a model of civil moderation in society. consequently, the core concern of their practical philosophy must necessarily be civil justice and civil moderation.  the research employs a library-based methodology for data collection and a demonstrative-philosophical approach for analysis. the findings reveal that through civil justice - that is, by placing individuals, professions, and groups in their proper civil positions - the groundwork is laid for the fulfillment of societal rights (i.e., “giving each their due”), leading to a state of civil equilibrium. in such a society, each individual is provided with the opportunity to actualize their perfectional (intellectual and innate) capacities in proportion to their merit and potential. thus, the central issue of muslim philosophers in practical philosophy is civil justice and civil moderation.