بررسی تطبیقی نظریه اختیار از منظر میرزای نائینی و علامه طباطبایی

تبیین صحیح نظریه شیعه در مسئله جبر و اختیار همواره مورد نزاع دانشمندان شیعی قرار گرفته است. عدهای تبیین صحیح این نظریه را متوقف بر انکار قاعده ضرورت علّی- معلولی و اثبات مقدمهای فعلی دانسته‌اند و از آن به طلب یا سلطه نفس بر فعل تعبیر نمودند. معتقدین به این نظریه در میان اصولیین عمدتاً متاثر از مدرسه میرزای نائینی می‌باشند. برخی دیگر نیز ضمن تحفّظ بر صحت قاعده ضرورت و امتناع ترجیح بلامرجح، با توسعه در مفهوم اختیار به گونهای که مراتب اختیار از فاعل بالقصد تا فاعل بالتجلی را دربرگیرد، بر این باورند که مناط اختیار، سبق اراده نبوده تا دچار محذور جبر شده بلکه تقوّم اختیار به صدور فعل از مَبدا علمی ‌است، اگرچه ارادهای در میان نباشد و بدین معنا اراده، خود فعلی اختیاری است اگرچه مسبوق به اراده دیگر نیست. لکن بر اساس یافته‌های این تحقیق، به نظر میرسد مناسب‌ترین تقریری که می‌توان در تبیین نظریه اختیار بر آن اعتماد نمود، تبیین علامه طباطبایی است که از قرابت بسیاری به نظریه میرزای نائینی برخوردار است.

comparative study of free will from the perspective of mirzā nā’īnī and ‘allāmah ṭabāṭabā’ī

the correct formulation of shī‘a doctrine on free will and determinism has long been debated among shī‘a scholars. some argue that it necessitates rejecting causal necessity and establishing a perquisite for action, which has been interpreted as soul’s desire or its domination over the act. amongst the usūlī scholars that accept this view are mainly those who are influenced by mirzā nā’īnī’s school. others, while upholding causal necessity and invalidating distinction without a difference, expand the concept of free will to encompass degrees from &agent-by-intention& (fā‘il bil-qaṣd) to &agent-by-self-manifestation& (fā‘il bil-tajallī). they assert that the criterion for free will is not prior will (irāda) that would lead to determinism. rather, it is constituted of an act’s origination from an origin of knowledge, even if will is not present. in this sense, will itself is a voluntary act, though not preceded by another will. this study concludes that the most appropriate interpretation, elucidating the concept of free will and can be relied upon, is the explanation of ‘allāmah ṭabāṭabā’ī, which is very close to nā’īnī’s view.