تطور مساله علم الهی به اشیاء در فلسفه اسلامی و مقایسه آراء متاخر با نصوص دینی

چگونگی علم خداوند به اشیاء، از پیچیده‌ترین مسائل فلسفی است. فلاسفه مشاء با استناد به اصل علّیّت و از طریق صور مرتسمه به اثبات و تبیین علم خداوند پرداخته‌اند. فلاسفه اشراقی با تمسّک به احاطه قیّومی و اضافه اشراقی نور الانوار به اشیاء، علم خداوند را حضوری دانسته و معتقدند که وجود خارجی موجودات عین علم حق‌تعالی می باشد. فلاسفه صدرایی نیز از طریق قاعده بسیط‌الحقیقه و اطلاق وجودی، بر علم خداوند به اشیاء استدلال نموده‌اند. نصوص دینی نیز با بیان اطلاق ذاتی خداوند «هُوَ الْاَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ» و با ذکر احاطه قیّومی «وَ هُوَ مَعَکُمْ اَیْنَ مَا کُنتُمْ» و حضور همه اشیاء در نزد حق‌تعالی «وَاِن کُلٌّ لَّمَّا جَمِیعٌ لَّدَیْنَا مُحْضَرُونَ» بر علم خداوند به اشیاء تاکید می‌نمایند. در این پژوهش، پس از تبیین تطور چگونگی علم خداوند به اشیاء در فلسفه مشائی، اشراقی و صدرایی، به مقایسه آراء متاخر فلاسفه اسلامی با نصوص دینی در مقام ذات و فعل پرداخته شده است. نتیجه پژوهش حاضر این است که مکشوفات عقلی در مساله علم الهی به اشیاء، مورد تصدیق داده‌های وحیانی است و عقل و وحی، برهان و قرآن در این موضوع از مطابقت ویژه‌ای برخوردار می‌باشند.

The Evolution of Divine Knowledge of Things in Islamic Philosophy and the Comparison of Later Views to the Religious Texts

That how Allah knows things is one of the most complicated issue of philosophy. In their reference to the principle of causality and through the imprinted forms, peripatetic philosophers have explained this kind of divine knowledge. In their resort to the theory of sovereign encompassment and that of the illuminative relation of the Lightofalllights to things, the illumination philosophers went to hold that divine knowledge is intuitive and the very realities of things are the direct objects of Allah’s knowledge. And at last, through the simpleinnature rule and absoluteness of being, the Sadraian Philosophers have demonstrated Allah’s knowledge of things. Religious texts highlight the divine knowledge of things through the absoluteness of the Essence "He is the First, the Last, the Manifest, the Hidden” and “He knows everything", His Sovereign encompassment "He is with you wherever are", and that all things are present before His presence "And all of them will indeed be present before Us". In the following research, the author has shed light on the howevolution of divine knowledge in peripatetic, illuminative, and Sadraian schools, and then come to compare their final views to the related religious texts as to the stations of essence and action. The conclusion is that intellectual observations in divine knowledge are confirmed by the revealed doctrines; that is to say reason and revelation are in particular agreement on the issue.