شیوه مواجهه فقیهان شیعه و اهل سنت با شرط عدالت برای حاکم اسلامی

با توجه به اهمیت تشکیل حکومت و تعیین حاکم بر اساس شریعت اسلام، فقیهان برای حاکم اسلامی شرایط و ویژگی‌هایی را بیان کرده‌اند که بسیاری از آنها مورد اتفاق است و اختلاف چندانی در آن وجود ندارد. در اﻳﻦ میان ﺷﺮط ﻋﺪاﻟﺖ ﺑﺮای ﺣﺎﻛﻢ از دیرباز یکی از مفاهیم مهم ﻣﺸﺘﺮک ﻓﻘﻪ اﻣﺎمیه و اﻫﻞ ﺳﻨﺖ بوده است و تاثیر زیادی در مشروعیت حاکم اسلامی دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی – تحلیلی، شیوۀ مواجهۀ نظری و عملی فقیهان با حاکم جائر در روزگاران مختلف را بررسی می‌کند. بدیهی است با تطبیق و تقریب نظرات مشهور فقیهان امامیه و اهل سنت، رسیدن به فهم مشترک از مفهوم عدالت و لزوم شرطیت آن برای حاکم اسلامی و مقابله با حاکم جور در صورت وجود شرایط، امکان‌پذیر است. وجه جامع مشترک مفهوم عدالت در نظرات فقیهان امامیه و اهل سنت، ملکه‌ای نفسانی است که شخص را ملازم با تقوا و مروت قرار می‌دهد. هرچند برخی از فقیهان اهل سنت برای جلوگیری از هرج‌ و ‌مرج اطاعت از حاکم جور را واجب می‌دانند؛ ولی شرط‌بودن عدالت برای حاکم مورد وفاق جمیع فقیهان امامیه، ائمه مذاهب اربعه و مشهور فقیهان اهل سنت است.

perspectives on justice requirements for islamic rulers: shiite and sunni jurists

given the importance of establishing a government and determining a ruler according to islamic sharia, jurists have outlined specific requirements for an islamic ruler, many of which are broadly agreed upon. among these, the requirement for justice has long been a crucial idea in both imami and sunni jurisprudence, significantly impacting the legitimacy of an islamic ruler. this research uses a descriptive-analytic method to explore the theoretical and practical approaches of jurists to unjust rulers across different eras. by comparing the predominant views of imami and sunni jurists, this study aims to achieve a common understanding of the concept of justice and its implications for islamic rulership, including resistance toward unjust rulers when conditions permit. both imami and sunni jurists share the view that justice encompasses a psychological trait ensuring piety. however, while some sunni jurists argue that obeying even an unjust ruler is necessary to prevent chaos, all imami jurists, leaders of the four sunni schools of jurisprudence, and the majority of sunni jurists agree on the fundamental requirement for justice in a ruler.