بالی‌ افندی و آموزۀ «حضرات خمس» در شرح فصوص او

بالی‌افندی (درگذشته 960 ق) از عارفان مغرب‌زمین و شارحان متاخر مکتب ابن‌عربی است. دیدگاه‌های خاص بالی که در شرح فصوص او منعکس شده است، در مقایسه با دیگر شارحان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این جستار با هدف برجسته‌کردن آرای بالی، می‌کوشد دیدگاه او را درباره یکی از مهم‌ترین کلیدواژه‌های عرفان نظری بررسی کند. به این منظور، با روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر شرح فصوص این عارف، آموزه «حضرات خمس» بررسی شده است. بر اساس نتایج این پژوهش، بالی با وجود بهره‌مندی و اقتباس از شارحان پیش از خود، هرگز به‌مثابه مقلد پیشینیان ظاهر نشده است و در جای‌جای شرح خود، نقادانه دیدگاه قیصری و سایر شارحان را بررسی می‌کند. او در فهم عبارات ابن‌عربی از نکات ادبی، سیاق کلام، دیگر آثار ابن‌عربی و قراینی چون اجماعات عقیدتی اهل سنت بهره می‌برد. بالی بر خلاف قیصری، به گونه مقدمه‌ای جداگانه و منظم، نظر خود را دربارۀ حضرات خمس بیان نکرده است؛ از این‌رو دیدگاه او را باید از لابلای شرح عبارات ابن‌‌عربی جستجو کرد. بالی احدیت و واحدیت را در شمار حضرات خمس بیان نمی‌کند، گرچه در شرح خود از احدیت (بسیار گذرا) و واحدیت (با تفصیل بیشتر) ‌سخن گفته است. از میان حضرات، بیشینه گفته‌های بالی دربارۀ آموزه انسان کامل است و درباره حضرات دیگر بسیار کمتر بحث کرده است.

bali efendi and the doctrine of the “five presences” (al-ḥaḍarāt al-khams) in his sharḥ al-fuṣūṣ

bali efendi (d. 960 ah) was a mystic in the islamic west and a commentator on ibn ʿarabī’s mystical teachings. his distinct perspectives, evident in his sharḥ al-fuṣūṣ, are less explored compared to other commentators. this research seeks to illuminate bali’s views on a central theme within theoretical mysticism. using a descriptive-analytic approach and focusing on his sharḥ al-fuṣūṣ, the study examines the doctrine of the five presences (al-ḥaḍarāt al-khams). the findings reveal that while bali adapts ideas from previous commentators, he does not merely replicate them; instead, he critically engages with the views of al-qayṣarī and other commentators on ibn ʿarabī’s works. bali’s interpretation of ibn ʿarabī’s passages incorporates literary nuances, contextual speech, other works by ibn ʿarabī, and evidence from sunni doctrinal consensus. unlike al-qayṣarī, bali does not present his view of the five presences as a separate, organized introduction but integrates it within his commentary on ibn ʿarabī’s texts. while bali briefly addresses aḥadiyya (uniqueness) and discusses wāḥidiyya (oneness) more extensively, these concepts are not explicitly listed among the five presences. most of bali’s discussion focuses on the doctrine of the perfect human (al-insān al-kāmil), with more limited attention to the other presences..