بررسی و تحلیل معناشناسانه «تاویل و ظاهرگرایی» با تاکید بر منابع عالمان سلفیه

مسئله تاویل و ظاهرگرایی از چالش ‌برانگیزترین مباحثی است که همواره بین اربابان مکاتب فکری در حوزه علوم اسلامی مورد تضارب آرا قرار گرفته است و صاحبان اندیشه در این حوزه را بر آن داشته است تا به مخالفان خود اشکال‌های جدی وارد کنند. همۀ این چالش چالش‌ها ریشه در این دارد که در کاربردهای واژه تاویل در قرآن و غیر قرآن از حیث ترادف، تباین، قرابت و تباعد یا همسانی در معنا، چه رابطه‌ای برقرار است؟ به‌یقین بدون پرداختن به جواب این پرسش، تحلیل درستی از وجاهت و مکانت تاویل صورت نخواهد گرفت که نتیجه آن تاکنون انشقاق و انفکاک بین مذاهب کلامی و مکاتب فکری بوده است. بنابراین در این نوشتار به روش تحلیلی - توصیفی، مولف بر آن است تا با جانمایی درست مسئله تاویل در بستر علوم مرتبط و تبیین شبکه معنایی واژه تاویل در برابر همسانان خود و تبیین وجه تمایز تاویل با غیر تاویل به این مهم بپردازد. درنتیجه مشخص شد تاویل، گونه‌ای از تفسیر است و مراد از آن معنای عامی است که از سیاق و فحوایِ کلام فهمیده می‌شود و فحوا نیز همان مدلولِ التزامی کلام است که لفظ به دلالت مطابقی دلالت بر آن ندارد؛ ولی چون لازم مفاد جمله است، بر آن دلالت می‌کند. با این تفسیر باید گفت به فحوای کلام نیز واژه تاویل اطلاق می‌گردد.

a semantic examination and analysis of esotericism and literalism with a focus on sources of salafist scholars

the issue of esotericism (adherence to esoteric interpretations of religious texts or taʾwīl) versus literalism (or zahirism, which is the strict adherence to the literal meanings of religious texts) has long been a subject of debate among various islamic schools of thought. this debate has led to significant disagreements and objections among scholars. these disputes arise from differing interpretations of the term “taʾwīl” (interpretation) as used in the quran and other sources, concerning whether it is synonymous, distinct, related, unrelated, or identical in meaning. without addressing this question, it is challenging to provide a comprehensive analysis of the concept of “interpretation,” which has contributed to divisions among theological and philosophical schools. this article uses an analytic-descriptive approach to contextualize the issue of “taʾwīl” within the relevant disciplines and to clarify the semantic network of the term against its related concepts. it argues that “taʾwīl” refers to a type of interpretation derived from the context of the speech and its implicatures—meaning what is implied by the speech rather than its literal meaning. therefore, the term “taʾwīl” encompasses both literal and implied meanings.