معمای ترولی؛ تحلیل تطبیقی از منظر فقه امامیه و حقوق آمریکا

آیا می‌توان جانِ انسان‌های بی‌گناه را وسیله‌ای برای نجات تعداد بیشتری از انسان‌های دیگر قرار داد؟ آیا می‌توان برای جلوگیری از کودک‌آزاری اقدام به آدم‌ربایی نمود؟ به‌صورت کلی، آیا در این موارد هدف وسیله را توجیه می‌کند یا خیر؟ در فضای آکادمیک، این پرسش‌ها ذیل مسئله‌ای با عنوان «معمای ترولی» مورد واکاوی قرار گرفته و تاکنون پاسخ‌های متعددی از سوی پژوهشگران به آن داده شده است. در این نوشتار نگارنده سعی می‌کند تا بر اساس مبانیِ پذیرفته شده نزد فقیهان امامیه، به حل معمای ترولی بپردازد؛ اما با توجه به وجودِ ادبیات مفصّل حول این بحث در حقوق آمریکا، بحث را به‌صورت تحلیل تطبیقی با حقوق آمریکا ارائه خواهد شد. خلاصه آنکه فقیهان امامیه و همچنین حقوق‌دانان آمریکایی باور دارند که هدف وسیله را توجیه می‌کند و می‌توان جانِ عده‌ای را برای نجات جمعیت بیشتری فدا کرد. جهت اثبات این ادعا، در فقه امامیه تمرکز نگارنده بر مباحث تزاحم و مشخصاً قاعده «دفع افسد به فاسد» است، همان‌طور که در حقوق آمریکا نیز بحث با محوریت قاعده «شرّ کمتر» ارائه خواهد شد.

trolley problem; comparative study of islamic jurisprudence and american law

can the lives of innocent people be used as a means to save more people? can we kidnap a person to prevent child abuse? in general, does the end justify the means in these cases? in the academic space, these questions have been explored under the title ‘trolley problem’ and numerous answers have been given by researchers so far. in this article, the author attempts to solve the trolley problem based on the principles accepted by imamieh jurists; however, given the existence of detailed literature on this topic in american law, the discussion will be presented as a comparative analysis with american law. in short, imamieh jurists, as well as american lawyers, believe that the end justifies the means and that the lives of some can be sacrificed to save a larger population. to prove this claim, in islamic jurisprudence, the author focuses on the issues of interference, specifically the rule of ‘repelling the most corruption with corruptionist’. as in american law, the discussion also will focus on the rule of ‘lesser evil’.