بررسی اثربخشی و ارزش اقتصادی کارکرد تولیدی پروژه‌های مقابله با بیابان‌زایی (مطالعه موردی منطقه سه‌قلعه - سرایان)

شکاف‌های تحقیقاتی موجود در زمینه معرفی ارزش کالا و خدمات اکوسیستمی بیابان و همچنین عدم تبیین اثربخشی پروژه‌های مقابله با بیابان‌زایی از جنبه های مختلف اجتماعی، اقتصادی و اکولوژیکی، دیدگاهی ساده انگارانه نسبت به اهمیت آنان در مقایسه با سایر اکوسیستم‌ها پدید آورده است. در همین راستا تحقیق حاضر با هدف تبیین اثربخشی اکولوژیکی – اقتصادی کارکرد تولیدی پروژه های مقابله با بیابان‌زایی در منطقه سه قله سرایان در استان خراسان جنوبی انجام گرفت. برای این منظور اثربخشی اکولوژیکی، از نظر تغییرات درصد پوشش گیاهی و ارزش اقتصادی کارکرد علوفه تولیدی بررسی گردید. برای بررسی روند احیا و توسعه پوشش گیاهی از تصاویر سنجش از دور ماهواره لندست با وضوح 30 در بازه زمانی 1369 تا 1402 و شاخص اصلاح شده پوشش گیاهی تعدیل شده با خاک msavi  استفاده شد. همچنین برای برآورد ارزش اقتصادی کارکرد علوفه تولیدی از روش هدونیک (التذاذی) بهره گرفته شد. اندازه‌گیری تولید با استفاده از روش دوبل انجام گرفت. برای این هدف تیپ‌های گیاهی محدوده مطالعاتی مشخص و ضمن تعیین منطقه معرف هر تیپ، تعداد 5 ترانسکت 300 متری به روش تصادفی-سیستماتیک و تعداد 5 پلات در طول هر ترانسکت برداشت گردید. برای برآورد انرژی قابل متابولیسم در ماده خشک قابل هضم (tdn) برای استخراج رابطه رگرسیون بین tdn نهاده‌های دامی با قیمت، از داده‌های طرح کیفیت علوفه گیاهان مرتعی کشور استفاده گردید. نتایج نشان داد مقدار شاخص msavi از 0.057 در سال 1369 به 0.22 در سال 1402 افزایش یافته است. نتایج بررسی تغییرات مکانی نیز نشان داد مقدار شاخص در دوره مورد مطالعه از شمال و شمال غرب به سمت شرق و جنوب شرق محدوده افزایش داشته است که ناشی از تاثیر باد غالب منطقه دارد. نتایج ارزشگذاری نشان داد که در محدوده مورد مطالعه تعداد 5 تیپ گیاهی با غالبیت گونه سیاه تاغ استقرار دارند که منجر به تولید 1851.5تن علوفه (تولید سال جاری با احتساب 30 درصد حد بهره برداری مجاز) در سال می شود. ارزش گذاری اقتصادی کارکرد علوفه تولیدی نیز نشان داد ارزش منطقه مورد مطالعه مبلغ 226.8 میلیارد ریال به میزان هر هکتار 21 میلیون ریال برای سال 1403 است. به طور کلی مدیریت و بهره برداری اصولی از پروژه های مقابله با بیابان زایی با تاکید بر اصل حفاظت از آنها، می تواند در برقراری پیوند منطقی بین اهداف حفاظتی کارشناسان و اهداف معیشتی بهره برداران موفق باشد.

effectiveness and economic valuation of productive function in combat-desertification projects (case study: se-qaleh – sarayan)

research gaps in valuing desert ecosystem goods and services, as well as the lack of explanation regarding the effectiveness of combat-desertification projects from social, economic, and ecological perspectives, have led to an oversimplified view of their importance compared to other ecosystems. in this regard, the present study was conducted to evaluate the ecological and economic effectiveness of the productive function of desertification countermeasure projects in the se-qaleh sarayan region of south khorasan province. ecological effectiveness was assessed based on changes in vegetation cover percentage and the economic value of forage production. remote sensing images from the landsat satellite (30 m resolution) from 1990 to 2023 and the modified soil adjusted vegetation index (msavi) were used to analyze vegetation restoration and development. the hedonic method was used to estimate the economic value of forage production. production was measured using the double-sampling method. plant types in the study area were identified, and representative areas for each type were determined. five 300 m transects were established using a random-systematic method, and five plots were sampled along each transect. data from the national rangeland plant forage quality project were used to estimate metabolizable energy in digestible dry matter (tdn) and to derive regression relationships between tdn and livestock input prices. the results showed that the msavi index increased from 0.057 in 1990 to 0.22 in 2023. spatial changes indicated that the index value increased from the north and northwest to the east and southeast of the study area, influenced by the region's prevailing winds. valuation results revealed that five plant types dominated by haloxylon species were established in the study area, producing 1,851.5 tons of forage annually (current year's production, including 30% of the permitted exploitation limit). the economic valuation of forage production showed that the study area's value was 226.8 billion rials, equivalent to 21 million rials per hectare in 2023. overall, the management and operation of combat-desertification projects, emphasizing conservation principles, can successfully link the conservation goals of experts with the livelihood goals of stakeholders.