بررسی روابط پارامترهای اکولوژیکی با شاخص‌های رویشی و فیتوشیمیایی جمعیت‌های seseli staurophyllum rech.f.

Seseli staurophyllum (از تیره چتریان) گونه انحصاری ایران است که انتشار محدودی در استان سمنان دارد. در تحقیق حاضر خصوصیات رویشی و مواد موثر اسانس جمعیت‏های این گونه در رویشگاه‏های مختلف در سال 1401 مورد بررسی قرار گرفت تا تاثیر عوامل محیطی بر صفات عملکردی آن مشخص گردد. سه منطقه با ارتفاع‏های مختلف (2013-1310 متر) انتخاب شد و در هر منطقه 15 پلات به روش تصادفی سیستماتیک استقرار یافت. در هر پلات، خصوصیات رویشی این گونه اندازه‏گیری شد. همچنین پنج نمونه خاک به‏طور تصادفی از داخل پلات‏ها برداشت شد و برخی پارامترهای فیزیکوشیمیایی آن‏ها اندازه‏گیری شد. سرشاخه‏های گل‏دار این گونه نیز با سه تکرار از رویشگاه‏های طبیعی جمع‏آوری و ترکیب‏های اسانس‏ آن‏ها تعیین شد. ارتباط بین خصوصیات عملکردی و عوامل محیطی با استفاده از آنالیز همبستگی و تجزیه مولفه‏‏های اصلی بررسی شد. تجزیه واریانس خصوصیات رویشی، اجزای اسانس و پارامترهای فیزیکوشیمیایی خاک نشان داد که بین سه منطقه تفاوت معنی‏داری وجود دارد. مقایسه میانگین خصوصیات رویشی حاکی از آن بود که بیشترین مقادیر ارتفاع (109.7 سانتی‏متر)، قطر تاج‏پوشش (56.3 سانتی‏متر)، سطح تاج‏پوشش (6.3 درصد)، سطح برگ (25.1 سانتی‏متر مربع) و زی‌توده (132.1 گرم) به منطقه قالیباف مربوط است. در منطقه قالیباف مواد موثر اصلی اسپاتولنول (30.8%)، آلفا-لونجیپینن (10.8%) و سدرُل (8.3 %)؛ در منطقه افتر میرسن (19.2%)، ترانس-بتا-اُسیمن (17.4%)، سیس-بتا-اُسیمن (7.6%) و آلفا-پینن (7%)؛ و در منطقه جوین میرسن (24.1%)، ترانس-بتا-اُسیمن (20.7 %)، بتا-پینن (10.3%) و آلفا-پینن (10.1 %) بودند. مهم‏ترین عوامل اثرگذار بر صفات عملکردی، ارتفاع از سطح دریا، بارندگی سالانه، حداقل دمای سردترین ماه، حداقل دمای مطلق، گچ، ماده آلی، پتاسیم و رس بود. ضمن اینکه ترکیب‏های آلفا-پینن، بتا-پینن، سیس-کاروئول، اسپاتولنول، آلفا-لونجیپینن، سدرُل، ترانس-بتا-اُسیمن و میرسن بیشترین همبستگی معنی‏دار را با عوامل محیطی داشتند. براساس معیار iucn، جایگاه حفاظتی s. staurophyllum در بحران انقراض تعیین ‌گردید. نتایج پژوهش حاضر نشان داد که این گونه در رویشگاه‏های مختلف دارای مواد موثر با ارزشی است که می‏توان از آن‏ها برای مصارف دارویی استفاده کرد.seseli staurophyllum (از تیره چتریان) گونه انحصاری ایران است که انتشار محدودی در استان سمنان دارد. در تحقیق حاضر خصوصیات رویشی و مواد موثر اسانس جمعیت‏های این گونه در رویشگاه‏های مختلف در سال 1401 مورد بررسی قرار گرفت تا تاثیر عوامل محیطی بر صفات عملکردی آن مشخص گردد. سه منطقه با ارتفاع‏های مختلف (2013-1310 متر) انتخاب شد و در هر منطقه 15 پلات به روش تصادفی سیستماتیک استقرار یافت. در هر پلات، خصوصیات رویشی این گونه اندازه‏گیری شد. همچنین پنج نمونه خاک به‏طور تصادفی از داخل پلات‏ها برداشت شد و برخی پارامترهای فیزیکوشیمیایی آن‏ها اندازه‏گیری شد. سرشاخه‏های گل‏دار این گونه نیز با سه تکرار از رویشگاه‏های طبیعی جمع‏آوری و ترکیب‏های اسانس‏ آن‏ها تعیین شد. ارتباط بین خصوصیات عملکردی و عوامل محیطی با استفاده از آنالیز همبستگی و تجزیه مولفه‏‏های اصلی بررسی شد. تجزیه واریانس خصوصیات رویشی، اجزای اسانس و پارامترهای فیزیکوشیمیایی خاک نشان داد که بین سه منطقه تفاوت معنی‏داری وجود دارد. مقایسه میانگین خصوصیات رویشی حاکی از آن بود که بیشترین مقادیر ارتفاع (109.7 سانتی‏متر)، قطر تاج‏پوشش (56.3 سانتی‏متر)، سطح تاج‏پوشش (6.3 درصد)، سطح برگ (25.1 سانتی‏متر مربع) و زی‌توده (132.1 گرم) به منطقه قالیباف مربوط است. در منطقه قالیباف مواد موثر اصلی اسپاتولنول (30.8%)، آلفا-لونجیپینن (10.8%) و سدرُل (8.3 %)؛ در منطقه افتر میرسن (19.2%)، ترانس-بتا-اُسیمن (17.4%)، سیس-بتا-اُسیمن (7.6%) و آلفا-پینن (7%)؛ و در منطقه جوین میرسن (24.1%)، ترانس-بتا-اُسیمن (20.7 %)، بتا-پینن (10.3%) و آلفا-پینن (10.1 %) بودند. مهم‏ترین عوامل اثرگذار بر صفات عملکردی، ارتفاع از سطح دریا، بارندگی سالانه، حداقل دمای سردترین ماه، حداقل دمای مطلق، گچ، ماده آلی، پتاسیم و رس بود. ضمن اینکه ترکیب‏های آلفا-پینن، بتا-پینن، سیس-کاروئول، اسپاتولنول، آلفا-لونجیپینن، سدرُل، ترانس-بتا-اُسیمن و میرسن بیشترین همبستگی معنی‏دار را با عوامل محیطی داشتند. براساس معیار iucn، جایگاه حفاظتی s. staurophyllum در بحران انقراض تعیین ‌گردید. نتایج پژوهش حاضر نشان داد که این گونه در رویشگاه‏های مختلف دارای مواد موثر با ارزشی است که می‏توان از آن‏ها برای مصارف دارویی استفاده کرد.

investigating the relationship between ecological parameters and vegetative and phytochemical indices of seseli staurophyllum rech.f. populations

seseli staurophyllum (apiaceae) is an endemic species of iran, with a limited distribution in semnan province. in the current study, the vegetative characteristics and essential oil composition of this species in various habitats in 2022 were examined to determine the impact of environmental factors on its functional traits. three areas with different elevations (1310–2013 m) were selected, and 15 plots were established in each area using a systematic random method. in each plot, the vegetative characteristics of this species were measured. additionally, five soil samples were randomly collected from the plots, and some of their physicochemical parameters were analyzed. flowering branches were collected from natural habitats with three replicates, and their essential oil compositions were determined. the relationship between functional characteristics and environmental factors was investigated using correlation analysis and principal component analysis. variance analysis of vegetative characteristics, essential oil components, and soil physicochemical parameters showed significant differences among the three areas. the comparison of means for vegetative characteristics indicated that the highest values of plant height (109.7 cm), canopy diameter (56.3 cm), canopy cover (6.3%), leaf area (25.1 cm²), and biomass (132.1 g) were recorded in the qalibaf area. the main essential oil components in the qalibaf area were spathulenol (30.8%), α-longipinene (10.8%), and cedrol (8.3%); in the after area, myrcene (19.2%), (e)-β-ocimene (17.4%), (z)-β-ocimene (7.6%), and α-pinene (7%); and in the javin area, myrcene (24.1%), (z)-β-ocimene (20.7%), β-pinene (10.3%), and α-pinene (10.1%). the most important factors influencing functional traits were elevation, annual precipitation, minimum temperature of the coldest month, absolute minimum temperature, gypsum, organic matter (om), potassium (k), and clay. furthermore, the compounds α-pinene, β-pinene, cis-carveol, spathulenol, α-longipinene, cedrol, (e)-β-ocimene, and myrcene showed the most significant correlations with environmental factors. based on iucn criteria, the conservation status of s. staurophyllum was determined to be critically endangered. the results of this study demonstrate that this species contains valuable essential oil components in different habitats, which can be used for medicinal purposes.