تاثیر ویژگی‌های توپوگرافی بر کمیت و کیفیت اسانس bunium persicum boiss در رویشگاه سیاه‌دره استان خراسان رضوی

عوامل متعددی مانند توپوگرافی، شرایط خاک و اقلیم بر کمیت و کیفیت متابولیت های ثانویه گیاهان تاثیر می گذارند. هدف از تحقیق حاضر بررسی تاثیر ارتفاع و جهت بر کمیت و کیفیت اسانس زیره سیاه پارسی، در رویشگاه سیاه دره واقع در شهرستان رشتخوار استان خراسان رضوی است. به این منظور نقشه طبقات ارتفاعی، جهت و واحدکاری منطقه مورد مطالعه در محیط gis تهیه شد. نمونه‌برداری در تیرماه 1401 به روش تصادفی سیستماتیک در تیمارهای مشخص شده در سه طبقه ارتفاعی و سه طبقه جهت انجام شد و در هر تیمار 3 نمونه، و در کل 27 نمونه برداشت شد. ترکیبات شیمیایی اسانس با استفاده از دستگاه gc-fid تعیین شد. نتایج نشان داد بیش ترین بازده اسانس (4.4) در ارتفاع 1700-1500 متر و جهت جنوبی، و کم‌ترین آن (2.9) نیز مربوط به همین ارتفاع و در جهت شمالی است. 15 ترکیب شیمیایی در اسانس زیره سیاه شناسایی شد که بیشترین و کمترین ترکیب به ترتیب cuminaldehayde (rt)  (43.80 %) و sabinen (0.13 %) هستند.  نتایج نشان داد که ارتفاع از سطح دریا بر روی کمیت اسانس زیره سیاه پارسی اثر معنی‌داری در سطح 5%  ندارد. اما میانگین بازده اسانس در جهات مختلف تفاوت معنی داری در سطح 1% دارد. همچنین اثر ارتفاع بر روی ترکیبات مختلف اسانس زیره سیاه در سطح 5% اثر معنی دار نیست. اما همبستگی معنی دار در سطح 5% بین بازده اسانس و برخی از ترکیبات شیمیایی با جهات مختلف جغرافیایی وجود دارد.  بیشترین بازده اسانس در جهت جنوبی باتوجه‌به نور بیش تر و افزایش زمان تابش مشاهده شد. چنانچه هدف، برداشت بذر زیره سیاه  پارسی با درصد بالایی از اسانس در رویشگاه سیاه دره است، پیشنهاد می گردد بذرهای گیاه از دامنه های جنوبی جمع آوری شوند.

the effect of topographic properties on the quantity and quality of essential oil of bunium persicum boiss in siahdarreh habitat of khorasan razavi province

several factors, such as topography, soil conditions, and climate, affect the quantity and quality of secondary metabolites in pasture plants. this research investigates the effect of altitude and aspect on the quantity and quality of persian black cumin essential oil in the siahdarreh habitat of roshtkhar city, khorasan razavi province. maps of elevation classes, aspect, and homogeneous work units of the studied area were prepared in a gis environment. sampling was conducted in july 2022 using a systematic random method in specified treatments across three height classes and three slope directions. three samples were taken in each treatment, totaling 27 samples. the chemical compounds of the essential oil were determined using a gc-fid device. the results showed that the highest efficiency of essential oil production (4.4%) was at an altitude of 1500–1700 meters on the southern aspect, while the lowest (2.9%) was at the same altitude on the northern aspect. fifteen chemical compounds were identified in black cumin essential oil, with the most abundant being cuminaldehyde (43.80%) and the least being sabinene (0.13%). the results indicated that altitude had no significant effect on the quantity of persian black cumin essential oil at the 5% level. however, the mean efficiency of essential oil production showed significant differences at the 1% level across different geographical aspects. additionally, altitude had no significant effect on the different compounds of black cumin essential oil at the 5% level. however, there was a significant correlation at the 5% level between the efficiency of essential oil production and some chemical compounds across different aspects. the highest efficiency of essential oil production was observed on the southern aspect due to increased light and irradiation time. if the goal is to harvest persian black cumin seeds with a high percentage of essential oil in the siahdarreh habitat, it is recommended to collect seeds from the southern slopes.