مطالعه اتنوبوتانی برخی گیاهان دارویی مبتنی بر دانش بومی زنان در شهرستان زنجان

کاربرد گیاهان دارویی بومی به‌صورت سنتی برای مقاصد درمانی پیشینه‌ای طولانی در استان زنجان دارد. مطالعه حاضر به‌منظور دست‌یابی به دانش بومی زنان در مورد گیاهان دارویی منطقه و اثرات درمانی آن‌ها انجام گرفته است. پس از جمع‌آوری، پرس و شناسایی علمی گیاهان منطقه، مطالعه‌ای کیفی-پرسشنامه‌ای به‌همراه مصاحبه با جامعه آماری متشکل از 90 زن در سه بخش شهرستان زنجان در طی سال‌های 1402-1401 انجام گرفت. به‌منظور بررسی و قیاس اهمیت دارویی گونه‌های گیاهی مورد مطالعه، ضریب فراوانی نسبی استناد (rfc) برای تمامی گونه‌ها محاسبه شد. نتایج حاصل از این تحقیق، نشان‌دهنده استفاده از 193 گونه گیاهی متعلق به 47 تیره است. بزرگترین تیره‌های گیاهی شامل کاسنیان  (asteraceae) با 32 گونه، نعنائیان (lamiaceae) با 21 گونه، چتریان (apiaceae) با 18 گونه، گل‌سرخیان (rosaceae) با 15 گونه و باقلائیان (fabaceae) و کلمیان (brassicaceae) هر کدام با 12 گونه گیاهی بودند. گونه‌های بولاغ اوتی (nasturtium officinale r.br.)، چای کوهی (stachys lavandulifolia vahl)، آویشن (thymus kotschyanus boiss. & hohen.) و پنیرک (malva sylvestris l.) بیشترین میزان ضریب rfc (1) را دارا بودند. مهم‌ترین اندام‌های مورد استفاده گیاهان دارویی، گل، برگ، بذر، میوه و اندام‌های هوایی بوده و مهم‌ترین موارد دارویی و درمانی ذکر شده از سوی مصاحبه‌شوندگان در این پژوهش عبارتند ‌از: مسکن ناراحتی‌ها و اختلالات گوارشی، مقوی دستگاه هاضمه، کاربردهای ضدعفونی‌کننده و ضدکرم، درمان بیماری‌های کبدی و تقویت‌کننده آن، درمان اختلالات تنفسی، مسکن درد و ضداسپاسم و معالجه ناراحتی‌های پوستی. یافته‌های حاصل از این تحقیق نشان‌دهنده تنوع فراوان گیاهان دارویی بومی در شهرستان زنجان است و لزوم حفاظت از این ذخیره‌گاه ارزشمند زیستی را بیش از پیش آشکار می‌سازد. 

ethnobotanical study of some medicinal plants based on indigenous knowledge of women in zanjan city

the traditional use of indigenous medicinal plants for therapeutic purposes has a long history in zanjan province. the present study was conducted in order to obtain the local knowledge of women about the medicinal plants of the region and their therapeutic effects.this study was managed by collecting, pressing and scientific identification of the plants, a qualitative-questionnaire study was conducted with a semi-structured interview on a statistical population consisting of 90 women in three parts of zanjan city during the years 2022-2023. in order to investigate and compare the medicinal importance of the studied plants, the relative frequency of citation (rfc) was calculated for all species. the results of this research indicated the use of 193 plant species belonging to 47 families. the largest plant families included asteraceae with 32 species, lamiaceae with 21 species, apiaceae with 18 species, rosaceae with 15 species, and fabaceae and brassicaceae with 12 plant species each. nasturtium officinale r.br., stachys lavandulifolia vahl, thymus kotschyanus boiss. & hohen. and malva sylvestris l. had the highest rfc coefficient (1). the most important organs used in medicinal plants are flowers, leaves, seeds, fruits and vegetative parts  and the most important medicinal and therapeutic cases mentioned by the interviewees in this research are: pain reliever for digestive disorders and tonic for the digestive system, antiseptic and anthelmintic applications, treatment of liver diseases and liver tonic, treatment of respiratory disorders, pain reliever and antispasmodic applications and  treatment of skin discomforts the findings of this research showed that high diversity of native medicinal plants in zanjan province and it makes nessesity to protect this valuable biological reserve even more obvious.