واکاوی معیارهای مورفولوژی شهری همساز با اقلیم شهر شیراز مطالعه موردی: محله تاریخی سنگ سیاه، شیراز

گسترش دامنه‌های شهری و پیدایش پیامدهای زیست‌محیطی و ضرورت تامین آسایش انسان در فضاهای شهری جهت تداوم حضور پذیری و حفظ سلامت شهروندان، باب تازه‌ای در برابر طراحان توسعه شهری گشوده است. ساختار مورفولوژی شهرها با تاثیر بر دامنه نفوذ عوامل اقلیمی، قادر به تغییر شرایط خرد اقلیمی فضاهای شهری نسبت به شرایط اقلیمی کلان بوده و بدین ترتیب، نقش به‌سزایی در تعیین سطح آسایش حرارتی کاربران فضای شهری دارد. نظر به اینکه ساختارهای کهن ایرانی به‌خوبی در تعامل با اقلیم کلان درآمده‌اند؛ می‌توان بافت تاریخی هر شهر ایرانی را سندی سه‌بعدی از راهکارهای طراحی همساز با اقلیم حاکم بر آن محدوده برشمرد. در همین راستا، در پژوهش حاضر با تکیه‌بر مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای و پیمایش میدانی، به شبیه‌سازی شرایط مورفولوژیکی تاریخی همساز با اقلیم شهر شیراز در محیط نرم‌افزار gis و بررسی نظام‌مند آن پرداخته شد. نتایج حاصل از این بررسی نشان داد، مورفولوژی محله سنگ سیاه شیراز با معابری پر پیچ‌وخم، با نسبت بالای ارتفاع به عرض معبر، سطح پایین دید به آسمان و فضاهای نیمه‌باز؛ و بلوک‌هایی با فرم پیچیده، میزان بالای سطح اشغال بلوک و مقدار پایین سطح پوشیده شده با ساختمان در بلوک؛ و همچنین قطعاتی سه بر ساخت با جهت‌گیری شمال‌غربی-جنوب شرقی ضمن جلوگیری از دامنه نفوذ تابش گرم بعدازظهر ورود بادهای گرم، منجر به سایه‌اندازی بر فضاهای باز و همچنین تهویه مطلوب محیط شده و در ارتقا آسایش حرارتی کاربر خود نقش مثبتی ایفا می‌کند. در پایان نیز چارچوب طراحی مورفولوژی همساز با اقلیم شهر شیراز ارائه گردیده است.

climate-adaptive urban morphology: a case study of the sang-e-siah historical neighborhood in shiraz city

the expansion of modern cities, the resulting environmentalconsequences, and the need to ensure human comfort in urbanspaces have introduced new challenges for urban developmentdesigners. the morphological structure of cities, comprisingpatterns of streets, blocks, and urban areas, can significantlyalter micro-climate conditions compared to macro-climateconditions, thereby influencing the thermal comfort of urbanspace users. ancient iranian architecture, known for itsharmony with the macro climate, offers valuable insightsthrough the historical textures of its cities, serving as threedimensionaldocuments of climate-adaptive design solutions.this research focuses on the sang-e-siah historicalneighborhood in shiraz city, utilizing documentary and librarystudies, field surveys, and gis software simulations to analyzehistorical morphological conditions compatible with shiraz’sclimate systematically. the findings reveal that themorphology of the sang-e-siah neighborhood, with its windingstreets, high height-to-width ratios, limited sky visibility, semiopenspaces, complex block forms, and strategic buildingorientations, effectively mitigates hot afternoon radiation,blocks hot winds, and enhances shading and ventilation. thesefeatures collectively improve the thermal comfort of the area’susers. in conclusion, this study presents a design framework forclimate-compatible urban morphology based on the historicalcontext of shiraz, offering guidelines to enhance thermalcomfort in contemporary urban spaces.