بررسی راهکارهای فقهی تصحیح قرارداد حق اختیار (اختیار معامله) از دیدگاه امامیه و اهل‌سنت

قرارداد حق اختیار یا اختیار معامله، یکی از ابزارهای مشتقه بورس در معاملات نوین بین‌المللی است که اکنون در روابط تجاری داخلی و بین‌المللی جاری است. این نوع قرارداد از قراردادهای مستحدثه محسوب می‌شود که به نظر می‌رسد در معاملات معهود و مسمای اسلامی سابقه‌ای ندارد؛ بنابراین اندیشمندان اسلامی در میان شیعه و اهل‌سنت درصدد بررسی فقهی صحت یا بطلان این قرارداد برآمده‌اند. سوال پژوهش حاضر این است که حکم فقهی این نوع از قرارداد نزد امامیه و اهل‌سنت چیست و در صورت قول به بطلان، آیا جایگزینی برای آن در فقه اسلامی می‌توان یافت و قابل تصحیح است یا خیر؟ به این منظور با روش توصیفی تحلیلی و با ابزار کتابخانه‌ای به منابع فقهی امامیه و اهل‌سنت و کتب و مقالات موجود در این زمینه مراجعه شد و این مسئله بررسی و کاوش گردید. حاصل آنکه در میان فقهای امامیه، کسانی که به این مبحث ورود کرده‌اند، عموماً به صحت این معاملات حکم‏ نموده‌اند و برای تصحیح و جایگزینی، از معامله مستقل همراه با حق خیار، قرارداد بیمه و بیع عربون نام برده‌اند. در مقابل، اهل‌سنت عموماً قائل به بطلان این نوع قرارداد هستند و اساساً آن را قمار و بیع غرری محسوب کرده و بدیلی برای تصحیح آن در نظر نمی‌گیرند. اما قائلان به جواز، همچون علمای امامیه، از بیع عربون، بیع خیار شرط، قرارداد بیمه تجاری، قرارداد ضمانت و کفالت و مانند آنها به‌عنوان جایگزین اسم می‌برند و البته برخی راهکارهای تصحیح را نیز به‌صورت مستقل ذکر می‌کنند.

examining jurisprudential solutions for validating the option contract (khiyār al-mu'āmalah) from the perspective of imamiyyah and sunni denominations

the option contract، or options trading contract، is one of the derivative instruments of the stock exchange in modern international transactions، currently prevalent in domestic and international commercial relations. this type of contract is considered among the newly emergent contracts (al-'uqūd al-mustaḥdathah) which appears to have no precedent in conventional and designated islamic transactions. therefore، islamic scholars، both shia and sunni، have sought to examine the jurisprudential validity or invalidity of this contract. the research question of the present study is: what is the jurisprudential ruling on this type of contract according to the imamiyyah and sunni denominations، and if it is deemed invalid، can an alternative be found in islamic jurisprudence and can it be rectified? to this end، using a descriptive-analytical method and library-based tools، the jurisprudential sources of the imamiyyah and sunni denominations، as well as existing books and articles on this subject، were consulted and the issue was examined and explored. the findings indicate that among imamiyyah jurists who have addressed this topic، the majority have generally ruled in favor of the validity of such transactions، citing independent transactions coupled with the right of option (khiyār)، insurance contracts، and 'urbūn (earnest money) sale as means of validation and substitution. in contrast، sunni scholars generally hold this type of contract to be invalid، fundamentally considering it as gambling (qimār) and a sale involving uncertainty (bay' ghararī)، and thus do not consider any alternative for its rectification. however، those who permit it، like the imamiyyah scholars، mention 'urbūn sale، sale with conditional option (bay' khiyār al-sharṭ)، commercial insurance contracts، guarantee (ḍamān) and surety (kafālah) contracts، and the like as alternatives، while some also independently propose rectification solutions.