بررسی فقهی حقوقی حدود و ضوابط ادراک و تمییز (مطالعه تطبیقی در حقوق اسلام، قوانین موضوعه و روانشناسی رشد)

اصطلاح تمییز در لسان فقها و حقوقدانان همواره فارق بین دو دسته کودکان است. اما معیار و ملاک تشخیص تمییز کودکان چیست؟ این پژوهش با روش تحقیق توصیفی تحلیلی در صدد تبیین معیارهای تمییز و تعیین ضابطه دقیق آن بر اساس یافته‌های فقهی و علوم شناختی است. سن، مراهق بودن، به‌درستی انجام دادن عمل، قد کودک و در آخر درک و شناخت کودک از جمله حدود و معیارهای تمییز است. با این حال حد اساسی تمییز، معیار شناختی بوده و بنابراین چنانچه کودکی ماهیت افعال، سود و زیان و نیک و بد اعمال را تشخیص دهد، به چنین درجه‌ای از درک و فهم و تمییز رسیده است. در نتیجه سن و سایر حدود تمییز اماره این درک و فهم اوست. همین ادراک کودک او را از کودک دوره قبل متمایز می‌کند، از‌ این‌رو در روایات چنین کودکی آماده یادگیری حلال و حرام بوده و پذیرای عمل به برخی احکام است. در ماده 91 ق.م.ا، سه معیار درک ماهیت افعال، درک حسن و قبح امور و درک تبعات اجتماعی عمل ذکر شده است که بنا بر معیارها، صغار غیرممیز به دلیل فقدان ادراک ماهیت افعال، بیرون از عنوان تمییز هستند، اما صغار ممیز علاوه بر درک ماهیت افعال نسبت به حسن و قبح امور نیز ادارک دارند، از این‌رو «عبادات آنها شرعیت دارد»، اما از آن جهت که نسبت به تبعات اجتماعی عمل خود درکی ندارند، بر اساس مواد 1212 و 1215 قانون مدنی معاملات آنها جز تملک بلاعوض باطل و بلااثر است در امور جزایی نیز به همین دلیل و بر اساس ماده 146 و مفاد ماده 91 ق.م.ا کودکان مبرا از مسئولیت کیفری هستند.

a jurisprudential–legal examination of the scope and criteria of cognition and discernment (a comparative study in islamic law, statutory law, and developmental psychology)

the concept of discernment (tamyīz) in the discourse of jurists and legal scholars has consistently served as the dividing line between two categories of children. however, the question remains: what are the criteria for determining a child's discernment? using a descriptive–analytical research method, this study seeks to clarify the criteria of discernment and to determine its precise standard based on jurisprudential findings and cognitive sciences. factors such as age, being in the stage of murāhiq (early adolescence), the correct performance of an act, the child's physical growth, and ultimately the child's understanding and cognition are among the commonly cited limits and indicators of discernment. nevertheless, the fundamental criterion of discernment is cognitive in nature. accordingly, when a child is able to recognize the nature of actions, distinguish benefit from harm, and differentiate between good and bad, he or she has attained the level of understanding and discernment in question. age and other indicators of discernment thus function merely as presumptive signs of this understanding. this cognitive capacity distinguishes the child from those in earlier developmental stages; hence, according to narrations, such a child is deemed ready to learn what is lawful and unlawful and is capable of complying with certain religious rulings. article 91 of the islamic penal code identifies three criteria: understanding the nature of actions, discerning moral good and evil, and comprehending the social consequences of one's conduct. based on these criteria, non-discerning minors, due to their lack of understanding of the nature of actions, fall outside the category of discernment. discerning minors, however, in addition to understanding the nature of actions, also perceive moral good and evil; therefore, their acts of worship are legally valid. yet, because they lack an understanding of the social consequences of their actions, their transactions—except for gratuitous acquisition—are void and without legal effect under articles 1212 and 1215 of the civil code. similarly, in criminal matters, and for the same reason, children are exempt from criminal responsibility pursuant to article 146 and the substance of article 91 of the islamic penal code.