استقراء منهجی معرفت شناختی در کشف مقاصد شریعت از منظر ابن‌تیمیه و شاطبی

یکی از روشهای کشف مقاصد شریعت به عنوان روشی معرفت شناختی، استقراء است. تبیین و تحلیل استقراء از منظر ابن‌تیمیه و شاطبی هدف مقاله حاضر است. ابن‌تیمیه و شاطبی از جمله مقاصدیینی هستند که برای روش استقراء ارزش و اهمیت ویژه‌ای قائل شده‌اند؛ به گونه‌ای که ابن‌تیمیه امام استقرائین است و شاطبی هم در کتاب الموافقات در بیش از صد جای آن به روش استقراء ارجاع می‌دهد. کشف مصالح سه‌گانه ضروریات، حاجیات، تحسینیات و مقاصد خمسه شریعت یعنی حفظ دین، نفس، عقل، نسل و مال از طریق استقراء در شریعت به دست می‌آید. روش استقراء به گونه‌ای است که با تفحص در تک تک ادله و روایات به امور و مسائلی کلی‌ دست پیدا می‌کند که خود این امور به صورت کتبی در ادله موجود نیست؛ بلکه به‌مثابه تواتر معنوی مانند شجاعت علی و بخشش حاتم به اثبات می‌رسد. این نکته از جمله دستاوردهای مقاله حاضر به‌شمار می‌آید. هم‌چنین تفاوتها و تمایزاتی میان نظریه استقراء شاطبی و ابن‌تیمیه وجود دارد؛ به گونه‌ای که حصر مقاصد در پنج مورد از نظر ابن‌تیمیه صحیح نبوده و باید سایر مصالح موجود در دین اسلام نیز مورد توجه قرار بگیرد. به تعبیر دیگر رویکرد کلی ابن‌تیمیه بیشتر بر کاربرد استقراء در عقاید و کلام متمرکز است، در حالی که شاطبی بیشتر بر کاربرد آن در فقه و اصول تاکید می‌کند. روش تحقیق در مقاله حاضر، توصیفی تحلیلی است.

induction of an epistemological method in discovering the objectives of the sharia from the perspectives of ibn taymiyyah and al-shāṭibī

one of the methods for discovering the objectives of the sharia, as an epistemological approach, is induction (istiqrāʾ). the aim of the present article is to explain and analyze induction from the perspectives of ibn taymiyyah and al-shāṭibī. both scholars are among the theorists of maqāṣid al-sharīʿa who attribute particular value and significance to the inductive method, such that ibn taymiyyah is regarded as an authority in induction, and al-shāṭibī refers to inductive reasoning in more than one hundred instances in his work al-muwāfaqāt. through induction within the sharia, the threefold categories of interests—necessities (ḍarūriyyāt), needs (ḥājiyyāt), and embellishments (taḥsīniyyāt)—as well as the five fundamental objectives of the sharia, namely the preservation of religion, life, intellect, lineage, and property, are identified. the inductive method operates by examining individual pieces of evidence and narrations to arrive at general principles and conclusions that are not explicitly stated in the textual sources; rather, they are established in a manner analogous to tawātur maʿnawī (conceptual mass transmission), such as the well-known attribution of courage to imam ʿalī (peace be upon him) or generosity to ḥātim. this insight constitutes one of the key findings of the present study. furthermore, there are notable differences and distinctions between the inductive theories of al-shāṭibī and ibn taymiyyah. from ibn taymiyyah's perspective, restricting the objectives of the sharia to five is not sound, and other interests present within islam must also be taken into consideration. in other words, ibn taymiyyah's overall approach focuses more on the application of induction in theology and doctrinal matters, whereas al-shāṭibī places greater emphasis on its use in jurisprudence and legal theory. the research method employed in this article is descriptive–analytical.