گستره استحسانات ترجیحی و ضوابط و ملاکات آن نزد فقهای مذاهب اسلامی

فقیهان اسلامی برای رسیدن به احکام شرعی مطلوب شارع مقدس، با استفاده از استحسان ترجیحی، ضوابط و ملاکاتی را معیّن نموده ‌اند. این عمل آنان، با گذشت زمان، موجب گستردگی این علم گردید. حال سوال اصلی این پژوهش بر این مبنا استوار است که استحسانات ترجیحی چه بوده و ملاکات آنها چیست؟ و ضوابط استحسان ترجیحی در میان هر یک از مذهب اربعه کدامند؟ بر همین اساس این پژوهش پس از آشنایی با استحسانات ترجیحی و ملاکات آن یعنی مصلحت، رخصت و ضرورت، ضوابط استحسان ترجیحی را در دو دسته مختلف، عمومی و تخصصی در چهار مذهب اهل ‌سنت یعنی حنفیه، مالکیه، شافعیه و حنبلیه به صورت جداگانه کنکاش نموده است. محقق در این مقاله با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به واکاوی این دیدگاه می‌پردازد که اگر مجتهد توانمند به ملاکات مصلحت، ضرورت و رخصت که سه عنصر زیربنایی این فرایند‌ هستند، عنایت داشته و برای آن گستره‌ای تعیین نماید، می‌تواند از این شیوه استدلالی ترجیحی بهره ‌ها ببرد.

the scope of preferential juristic reasoning (istihsānāt tarjīḥī), its criteria, and standards in the views of jurists of the islamic denominations

islamic jurists, in their effort to arrive at the divine rulings intended by the sacred lawgiver, have identified certain criteria and standards using preferential juristic reasoning (istihsān tarjīḥī). over time, this practice has contributed to the expansion and development of this field of jurisprudence. accordingly, the central question of this study is: what constitutes preferential juristic reasoning, what are its underlying criteria, and what are the governing rules of istihsān tarjīḥī within each of the four sunni denominations? based on this framework, the present research first introduces preferential juristic reasoning and its foundational criteria—namely, public interest (maṣlaḥa), legal concession (rukhṣa), and necessity (ḍarūra). it then examines the rules governing istihsān tarjīḥī in two distinct categories, general and specialized, within each of the four sunni denominations: the ḥanafī, mālikī, shāfiʿī, and ḥanbalī denominations, through a separate and detailed analysis. using a descriptive–analytical method and relying on library-based sources, the study explores the view that when a qualified jurist gives due consideration to the criteria of public interest, necessity, and legal concession—the three foundational elements of this process—and defines their scope, he or she can effectively benefit from this preferential method of legal reasoning.