نظمیه و نظام کهن انتظام‌بخشی بازار در دوره قاجار

بازار و شناخت وجوه مختلف آن با رویکرد تاریخی را می‌توان عرصه‌ای حائز اهمیت در مطالعات علوم انسانی و اجتماعی دانست. بروز مناسبات بازار در جامعه شهری ایران در شکل تکامل یافته آن مانند یک اجتماع است که از خِلال مطالعه و پژوهش در وجوه مختلف، می‌توان به لایه‌هایی عمیق و تصویری گسترده از ماهیت مناسبات اقتصادی و اجتماعی تاریخی در ایران دست یافت. یکی از جنبه‌های مهم در این زمینه به رابطه دوسویه بازار و حکومت از جمله، حوزه امنیت و انتظام بخشی در بازار مربوط است که براساس تجربه تاریخی، حکومت‌ را به‌عنوان متولی اصلی در این زمینه نشان می‌دهد. با این حال، با ورود مظاهر جدید تمدنی، ابزار حکومت برای انتظام‌بخشی نیز تغییر کرد.نوشتار پیش رو با هدف بررسی ساز وکارهای انتظام بازار (با تاکید بر بازار تهران) و تحولات ناشی از ورود نهادهای جدید بر این حوزه پیش خواهد رفت. رویکرد مقاله کیفی است که به روش تحقیق تاریخی انجام شده و جمع‌آوری داده‌ها مبتنی بر شیوه کتابخانه‌ای است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد: بخشی از انتظام داخلی بازار همواره توسط نیروهای داخلی آن و بخشی دیگر به ‌واسطه مناصب سنتی منصوب حکومت تمشیت می‌شد. با این حال با ورود نهادهایی چون نظمیه به عرصه مدیریت شهری، اختیارات مقامات درونی بازار و مناصب سنتی، رفته‌رفته دچار افول شد. این تغییر اگرچه بطئی بود اما رفته‌رفته سبب فروپاشی پایه‌های قدرت‌های سنتی گردید و کنترل بازارها مانند سایر عرصه‌ها سیطره نفوذ و تسلط نهادهای جدید قرار گرفت.

the ancient system of market regulation in the qajar period

the market and understanding of its various aspects with a historical approach can be considered an important field in the studies of the humanities and social sciences. the emergence of market relations in iranian urban society in its evolved form is like a community that, through study and research in various aspects, can achieve deep layers and a broad picture of the nature of historical economic and social relations in iran. one of the important aspects in this field is related to the two-way relationship between the market and the government, including the sphere of security and regulation in the market, which, based on historical experience, shows the government as the main custodian in this field. however, with the arrival of new civilization manifestations, the government’s tools for regulation have also changed. this article aims to examine the mechanisms of market regulation (with an emphasis on the tehran market) and the developments resulting from the entry of new institutions into this field. the approach of the article is qualitative, conducted using the historical research method, and data collection is based on the library method. the results of the research show that part of the internal regulation of the market was always maintained by its internal forces and the other part by traditional positions appointed by the government. however, with the entry of institutions such as the nazmiyeh into the field of urban management, the powers of the internal authorities of the market and traditional positions gradually declined. although this change was slow, it gradually led to the collapse of the foundations of traditional powers, and the control of the markets, like other areas, came under the influence and dominance of new institutions.