تبیین فقهی، حقوقی «تحصیل دلیل از سوی قاضی» با تاملی در اندیشه امام خمینی (س)

پذیرش نقش فعال یا خنثی برای قاضی در خصوص امور موضوعی، ریشه در پذیرش اصالت فرد یا اجتماع دارد. اصل 156 قانون اساسی نظریه‌‌ میانه ای را پذیرفته و قوّه قضائیه را پشتیبان حقوق فردی و اجتماعی دانسته است، اما مقنن در مادّه 199 ق.آ.د.م. مانند پیروان مکتب «اصالت اجتماع»، دادرس را مجاز دانسته علاوه بر رسیدگی به ادله طرفین، هرگونه تحقیقی را که برای کشف حقیقت لازم باشد، انجام دهد. با وجود ماده فوق، در خصوص امکان تحصیل دلیل اختلاف نظر وجود دارد. پرسش پژوهش حاضر که با روش توصیفی، تحلیلی نگاشته شده ناظر بر امکان و شرایط تحصیل دلیل است. در دادرسی حقوقی، در فرضی که دلیل ناقصی در پرونده وجود داشته و تحصیل دلیل با سایر مقررات منافات نداشته باشد، قاضی مجاز به آن امر است. در امور کیفری دادرس غیر از اموری که مربوط به حق الله محض بوده، مجاز به تحصیل دلیل است. با وجود عدم اظهار نظر صریح فقیهان راجع به تحصیل دلیل، اما در فقه ادله ای بر ضرورت احقاق حق و ادله ای دیگر بر ضرورت بی طرفی دادرس اشاره دارد. در بعضی آرای فقهی، بر لزوم تحقق عدل تا جایی که دادرس در معرض تهمت جانبداری قرار نمی گیرد، تاکید شده که نظریه‌ای پسندیده است. در کلام امام خمینی ره به صراحت در رابطه با تحصیل دلیل اظهار نظر نشده است، اما ایشان نیز از یک‌سو بر بی طرفی دادرس اشاره نموده و از سوی دیگر، بر ضرورت کشف حقیقت تاکید کرده است. بر همین اساس می توان دیدگاه منتخب در خصوص تحصیل دلیل را منطبق با نظر امام دانست.

juridical and legal study of tahsile dalil by a judge with recognition in the thought of imam khomeini

an active or a neutral role for the judge regarding the issues is rooted in the acceptance of the originality of the individual or the community. in article 156 of the constitution، the middle theory is accepted and the judiciary is supporter individual and social rights; but the legislator in article 199 of the civil procedural law like the followers of the community originality، allow the judges conduct any investigation. despite the above article، there is disagreement regarding tahsile dalil. the question of the current research، which is written with descriptive-analytical method، is about the possibility and conditions of tahsile dalil. if there is incomplete evidence in the case and the tahsile dalil doesn't conflict with other regulations، the judge is allowed to do so in civil cases. in criminal cases، the judge is allowed to tahsile dalil، except for those related to allah rights. despite the lack of clear opinions of jurists regarding the tahsile dalil; but in jurisprudence، some reasons point to the necessity of justice and others point to the impartiality. in some jurisprudential opinions have been emphasized justice to the extent that the judge is not exposed to the accusation of partiality، which is a good theory. imam khomeini didn't explicitly comment on the tahsile dalil; but he pointed the impartiality of the judge، and on the other hand، he emphasized the necessity of discovering the truth; so we can consider the selected theory about the tahsile dalil to be consistent with the imam's opinion.