تحلیلِ شناختیِ فراهنجاری خط‌ شناسی حرف تاء در قرآن با کاربست نظریۀ استعارۀ مفهومی

هدف: در رسم‌الخط قرآن کریم، برخی واژگان مشابه در بافت‌های گوناگون با دوگانگی نوشتاری ظاهر می‌شوند که با قواعد رسم‌الخط عربی کلاسیک سازگار نیست. یکی از مصادیق مهم این دوگانگی، تفاوت در نگارش حرف «تاء» به دو صورت باز (ت) و بسته (ه) است. هدف این پژوهش، تحلیل این پدیده به مثابۀ یک فراهنجاری خط‌شناختی و تبیین آن در پرتو نظریۀ استعاره مفهومی است.روش تحقیق: پژوهش حاضر از نوع بنیادی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی انجام شده است. داده‌های قرآنی مرتبط با دو املای حرف تاء استخراج و بر اساس چارچوب نظری استعاره مفهومی تحلیل گردید تا منشایی جسمانی و معناشناختی برای این تفاوت‌های نوشتاری روشن شود.یافته‌ها: نتایج نشان داد که دو صورت نوشتاری تاء، بازتاب استعاره‌ای هستی‌شناختی مبتنی بر حوزه مبدا «ظرف» هستند؛ به‌گونه‌ای که «ه» بر ظرف بسته و مفاهیمی همچون ناشناختگی، بالقوگی، انحصار و انسداد دلالت دارد، در حالی‌که «ت» به مثابۀ ظرف باز، بر فراخی، شناختگی، فعلیت، رهابودن و استمرار اشاره می‌کند.نتیجه‌گیری: این پژوهش اثبات می‌کند که تغییرات رسم‌الخطی در قرآن کریم نه‌تنها اتفاقی یا صرفاً محصول سنت‌های املایی نیست، بلکه واجد دلالت‌های مفهومی و شناختی است. بر این اساس، رسم‌المصحف را می‌توان به مثابۀ بازتابی از تجربه جسمانی و ساختارهای ذهنی انسان تحلیل کرد. چنین رهیافتی، امکان پیوند میان مطالعات قرآنی و زبان‌شناسی شناختی را فراهم می‌آورد و چشم‌اندازی تازه برای تفسیر نوشتار قرآنی می‌گشاید.

a cognitive analysis of orthographic deviance of the letter tāʼ in the qur’an: applying the theory of conceptual metaphor

objective: in the qurʾānic orthography (rasm al-muṣḥaf), certain similar words appear with orthographic variation that diverges from classical arabic writing conventions. a notable example is the dual representation of the letter tāʾ in two forms: closed (ه) and open (ت). this study aims to analyze this phenomenon as an orthographic anomaly and interpret it through the lens of conceptual metaphor theory.method: this research is fundamental in nature and employs a descriptive-analytical approach. qurʾānic data containing the two orthographic forms of tāʾ were collected and analyzed within the framework of conceptual metaphor theory in order to uncover bodily and cognitive motivations underlying these orthographic divergences.results: the findings reveal that the two spellings of tāʾ reflect an ontological metaphor based on the source domain of the “container.” the closed form (ه) corresponds to a “closed container” and conveys meanings such as unfamiliarity, potentiality, exclusivity, and restriction. in contrast, the open form (ت), as an “open container,” signifies spaciousness, familiarity, actuality, liberation, and continuity.conclusions: the study demonstrates that qurʾānic orthographic variations are not merely accidental or products of scribal traditions but carry significant conceptual and cognitive implications. accordingly, rasm al-muṣḥaf may be interpreted as a reflection of human embodiment and mental structures. this perspective establishes a link between qurʾānic studies and cognitive linguistics, offering new insights into the interpretation of qurʾānic orthography.