تاثیر مصحف ابن‌مسعود بر شکل‌گیری آرای نحوی کوفیان؛ بررسی موردی ابداعات نحوی فراء در معانی القرآن

هدف: پژوهش حاضر به بررسی تاثیر مصحف عبدالله بن مسعود بر شکل‌گیری آراء نحوی مکتب کوفه، با تمرکز بر ابداعات نحوی فراء (م. 207ق) در کتاب معانی القرآن می‌پردازد. اهمیت این موضوع در آن است که قرائات غیررسمی و مصاحف پیشاعثمانی، به‌ویژه مصحف ابن‌مسعود، نقشی کلیدی در تمایز دیدگاه‌های نحوی کوفیان از بصریان ایفا کرده است.روش: این تحقیق با رویکرد اسنادی تطبیقی و تحلیل محتوای کیفی انجام شد. داده‌ها از کتاب معانی القرآن فراء استخراج گردید و بیش از 400 ارجاع مستقیم او به مصحف ابن‌مسعود مورد بررسی قرار گرفت. سپس قواعد نحوی برگرفته از این قرائت‌ها شناسایی و با دیدگاه‌های مکتب بصره مقایسه شد.یافته‌ها: نتایج نشان داد که فراء با استناد به قرائت ابن‌مسعود، چندین قاعده متمایز نحوی را تاسیس یا تقویت کرده است؛ از جمله: «زائده‌انگاری واو عاطفه (واو مقحمه)»، «یکسان‌پنداری مدلول حرف جر علی با باء و لام»، «جواز اضافه الشیء الی نفسه»، «قاعده نصب بر اساس مدح یا ذم در حالت نکره»، و «انشعاب کلا و کلتا از واژه کل». نمونه بارز آن تحلیل فراء از آیات قرآن در پرتو قرائت ابن‌مسعود، مانند واو زائده در آیات زمر 73 و انبیاء 97 است. این نوآوری‌ها نه تنها در آثار کوفیان تثبیت شد بلکه در مباحث تفسیری نیز تاثیر گذاشت.نتیجه‌گیری: مصحف ابن‌مسعود در تکوین نحو کوفی و به‌ویژه در آرای فراء، نقشی بنیادین ایفا کرده است. این مصحف به فراء امکان داد تا قواعد نوینی ارائه دهد که تفاوت‌های چشمگیری با مکتب بصره داشت و نشان‌دهنده اتکای کوفیان بر قرائات غیررسمی برای بازسازی نحو عربی است. پژوهش حاضر بر اهمیت مصاحف غیررسمی در تحول علوم زبانی اسلامی تاکید دارد و پیشنهاد می‌کند که مطالعات آینده به بررسی تاثیرات بلندمدت مصحف ابن‌مسعود در نحو و زبان‌شناسی عربی پس از عصر فراء بپردازند.

the impact of ibn mas‘ūd’s codex on the formation of kufan grammatical thought: a case study of grammatical innovations in al-farrāʾ’s maʿānī al-qurʾān

objective: this study investigates the influence of the qur’anic codex of ʿabd allāh ibn masʿūd on the development of the kufan grammatical school, focusing on the innovative grammatical views of al-farrāʾ (d. 207 ah) in his work maʿānī al-qurʾān. the significance of this research lies in showing how non-canonical qur’anic codices, particularly ibn masʿūd’s, shaped the divergence of kufan grammar from the basran school.method: employing a documentary and comparative method with qualitative content analysis, the study examined maʿānī al-qurʾān and analyzed more than 400 direct references by al-farrāʾ to ibn masʿūd’s codex. the grammatical rules derived from these references were identified and compared with the positions of the basran grammarians.results: the results revealed that al-farrāʾ, drawing on ibn masʿūd’s readings, established and reinforced several distinctive grammatical rules, including: considering the conjunction wa as redundant (wa muqḥama), equating the preposition ʿalā with bi- and li-, permitting the construction iḍāfat al-shayʾ ilā nafsihi (genitive annexation of a word to itself), allowing accusative case based on praise or dispraise of an indefinite noun, and deriving kulā and kiltā from kull. a notable example is his use of ibn masʿūd’s reading to justify the redundant wa in verses such as q. 39:73 and q. 21:97. these innovations not only influenced later kufan grammarians but also extended into exegetical discourse.conclusions: ibn masʿūd’s codex played a foundational role in shaping kufan grammar, particularly through al-farrāʾ’s works. it enabled him to introduce novel grammatical rules that sharply contrasted with basran positions, underscoring the kufans’ reliance on non-canonical readings in reconstructing arabic grammar. the study highlights the central role of early qur’anic codices in the evolution of linguistic sciences and suggests future research should examine the long-term influence of ibn masʿūd’s codex on arabic grammar and linguistics after al-farrāʾ’s era.