رسم الخط و قرائت مصحف پاریس - سن ‌پترزبورگ

روایات اسلامی در موضوعات تاریخ قرآنی محدود و گاه متناقض هستند؛ بنابراین، استفاده از آنها برای تبیین همه ابعاد تاریخ قرآن کارآمد نیست. در دوره اخیر، برخی قرآن‌پژوهان غربی در پذیرفتن روایات اسلامی تشکیک کرده و به این ترتیب، تاریخ شکل‌گیری قرآن را بسیار متاخر تعیین کرده‌اند. بنابراین، محققان برای رفع مشکلات پیش‌گفته، به مطالعه شواهد فیزیکی و باستانی باقی‌مانده از قرون نخستین اسلامی مانند پاپیروس‌ها، کتیبه‌ها و نسخه‌های خطی پرداخته‌اند. پژوهش حاضر در راستای تبیین گوشه‌ای از ابعاد تاریخ قرآن، به بررسی و تحلیل یکی از نسخه‌های کهن قرآنی، نسخۀ پاریس- سن‌پترزبورگ موجود در کتابخانۀ ملی فرانسه و کتابخانۀ ملی روسیه که برخی از سوره‌های نیمۀ دوم قرآن را در بر می‌گیرد، پرداخته است. این پژوهش بر آن است که ضمن تعیین تاریخ کتابت این مصحف کهن، تا حد امکان به قرائت رایج در نگارش مصاحف قرآنی در زمانی نزدیک به نزول قرآن کریم دست یابد. از این رو، علاوه بر معرفی کلی این نسخۀ حجازی کهن، جوانب مختلف نسخه‌شناسی، رسم‌الخط، املاء، قرائت و نظام عدالآی مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که با روش تاریخ‌گذاری بر پایۀ ابزارهای تعیین قدمت مصحف مانند خط‌شناسی، مصحف‌شناسی، آزمایش کربن 14 و نیز مطالعۀ رسم‌الخط، علائم و نقاط موجود در نسخه، تاریخ کتابت این مصحف به نیمۀ اول قرن اول می‌رسد و نظام عدالآی آن بیشترین مطابقت را به ترتیب با نظام مدنی و سپس مکی دارد. به لحاظ اختلاف قرائت نیز قرابت بیشتری با قرائت قاریان مدنی دارد.

the orthography (rasm al-khat) and recitation (qir’at) of the paris–st. petersburg codex

the islamic narrations on the history of the quran are often limited and sometimes contradictory, rendering them insufficient for comprehensively elucidating all dimensions of quranic history. in recent era, some western quranic scholars have questioned the authenticity of the islamic traditions, consequently proposing a much later timeline for the quran’s compilation. to address these challenges, researchers have turned to the study of physical and archaeological evidence from the early islamic centuries, such as papyri, inscriptions, and manuscript codices. this study aims to shed light on a particular aspect of quranic history by examining and analyzing one of the earliest quranic manuscripts, the paris–st. petersburg codex, housed in the national library of france and the national library of russia. this codex contains portions of the latter half of the quran. the research seeks to date the manuscript’s compilation and, as far as possible, identify the dominant qira’at (recitational method) prevalent during the transcription of quranic manuscripts close to the period of quranic revelation. to achieve this, the study provides a comprehensive introduction to this ancient hijazi manuscript and examines various aspects of its codicology, orthography (rasm al-khat), spelling conventions (imla), recitational variants (qira’at), and verse enumeration systems (‘ad al-ayat). the findings indicate that through dating methods such as paleography, manuscript analysis, carbon-14 testing, and the study of orthographic features, diacritics, and dots present in the manuscript, the paris–st. petersburg codex can be dated to the first half of the first islamic century. its verse enumeration system shows the closest alignment, in order, with the medinan version, followed by the meccan version. additionally, the manuscript exhibits greater affinity with the recitational tradition of the medinan qurra (reciters).