شناسایی و تحلیل موانع مشارکت شهروندان در نظارت پارلمانی و ارائه راهکارهای اصلاحی

یکی از شاخصه‌های توسعه سیاسی، مشارکت و دخیل نمودن مردم در حکمرانی و کشورداری است. مشارکت مردم در فرایندهای نظارت پارلمانی، منجر به ایجاد فضای مطلوب در ساختار نظارتی و بهبود کارکرد نظارت نهاد قانون‌گذار خواهد شد. بااین‌حال، مشارکت شهروندان در نظارت پارلمانی با چالش‌ها و موانعی روبه‌روست که منجر به توقف پیشبرد اهداف مشارکت مردمی در نظارت پارلمانی خواهد شد. این مقاله با استفاده از روش تحلیل محتوا، به دنبال ارائه دسته‌بندی جامعی از مولفه‌های مرتبط با موانع مشارکت شهروندان در نظارت پارلمانی است. سوال اصلی پژوهش حاضر این است که موانع مشارکت شهروندان در نظارت پارلمانی چیست؟ با تحلیل یافته‌های نتایج به‌دست‌آمده، یازده مانع اساسی شناسایی شد و در سه دسته: فرهنگی و آموزشی، سیاسی و سازمانی و حقوقی و قانونی قرار گرفت. در بُعد سیاسی - سازمانی، پارلمان بسته با دسترسی محدود به اطلاعات، نبود زیرساخت‌های الکترونیک، تمرکز قدرت، مقاومت نمایندگان در کاهش اختیارات، سیاست‌زدگی فرایندها و کمبود منابع دانشی به عنوان چالش‌های کلیدی مطرح شدند. در حوزه فرهنگی-آموزشی، فقدان فرهنگ مشارکت، محرمانگی اطلاعات دولتی و ناآگاهی از مزایای شفافیت، نقش بازدارنده داشتند. از منظر حقوقی - قانونی نیز نبود سازوکارهای شفاف، ابهام در جایگاه حقوقی نظارت مردمی و غفلت از تکلیف مشارکت براساس آموزه‌های اسلامی، مشکلات اساسی بودند. این موانع موجب کاهش پاسخگویی، گسترش فساد، محدودیت جامعه مدنی و اختلال در تحقق حکمرانی شفاف و مردم‌سالاری دینی می‌شوند. جمع‌سپاری نظارت پارلمانی با استفاده از ظرفیت فناوری اطلاعات، تشکیل گروه‌های محلی شهروندان برای بررسی موضوعات خاص و تقویت امبودزمان در پارلمان از مهم‌ترین راهکارهای ارائه شده در مقاله برای رفع موانع نظارت پارلمانی شهروندی است.

identifying and analyzing obstacles to citizens' participation in parliamentary oversight and providing corrective solutions

one of the key indicators of political development is citizen participation in governance and policymaking. public engagement in parliamentary oversight fosters a favorable oversight structure and enhances the effectiveness of legislative monitoring. however, citizen involvement in this process faces various challenges that hinder the advancement of participatory oversight. using content analysis, this study aims to provide a comprehensive classification of the barriers to citizen participation in parliamentary oversight. the main question of the current research is: what are the barriers to citizen participation in parliamentary oversight. the findings reveal eleven major barriers categorized into three dimensions: cultural and educational, political and organizational, and legal and regulatory. in the political-organizational dimension, key challenges include restricted access to parliamentary information, lack of digital infrastructure, centralized power, legislators’ resistance to delegating authority, politicization of oversight processes, and insufficient knowledge resources. in the cultural-educational dimension, the lack of a participatory culture, government secrecy, and unawareness of transparency benefits act as deterrents. from a legal-regulatory perspective, the absence of clear oversight mechanisms, ambiguity in the legal status of citizen oversight, and neglect of participatory obligations in islamic teachings are major issues. these barriers lead to reduced accountability, increased corruption, constraints on civil society, and disruptions in achieving transparent governance and religious democracy. key solutions proposed in this study include utilizing information technology for crowdsourced parliamentary oversight, forming local citizen groups for issue-specific monitoring, and strengthening the parliamentary ombudsman’s role.