تامّلی بر تحول مفهوم معماریِ بومی در دورۀ معاصر

معماری بومی را برآیند تعاملِ خودبخودی انسان با بومِ پیرامونش می‌دانند. بومی که مجموعه‌ای از مولفه‌های جغرافیایی و انسانی آن را شکل داده است؛ و قابلیت‌های نهفته در آن، در تعامل با انسان‌های هر زمان و هر مکان، به فعلیت می‌رسد. معماری حاصل از این تعامل دوسویه میان انسان و بوم، در طولِ دوره‌های تاریخی به پیش‌ می‌رفت تا آنجا که با گذار از سنت به مدرنیته رو به افول نمود و به‌ تدریج، وضعیت بحرانی امروز معماری را پدید آورد. تامل در مفهوم معماری بومی می‌تواند به شناسایی نحوۀ بهینۀ تعاملات میان انسان و بوم، و استخراج مولفه‌های موثر رهنمون شود تا زمینه‌ساز دستیابی معماران به ارزش‌های پایدار و لایه‌های عمیق معماری بومی شود که می‌تواند در دوره‌های مختلف تسری یافته و به‌روز گردد.  از این رو، این پژوهش با رویکرد کیفی بنیادی در پی آن است تا با بازخوانی مسیرِ پیدایش معماری بومی به شیوۀ تاریخی-تحلیلی، از زمانِ نخستین نمونه‌های مصنوعِ کالبدی تا وضعیتِ کنونی معماری، تاملی بر تحولات مفهوم معماری بومی از منظر پیدایشی و تکاملی داشته باشد. به همین منظور، با مرور نظام‌مند ادبیات موضوع در این حوزه، فراترکیب یا متاسنتزی در خصوص پیدایش معماری بومی انجام گرفته و معیارها و زیرمعیارهای موثر بر آن بومی شناسایی شده است. با استفاده از نرم‌افزار gephi و تحلیل وابستگی این زیرمعیارها با نگاه شبکه‌ای، اثرگذاری و اثرپذیری آنها در نتیجۀ مقایسۀ زوجی، استنتاج و با بهره‌گیری از روش استدلالِ منطقی، ابرماتریس تبیین مولفه‌های موثر بر مفهوم معماری بومی تدوین گردیده است.نتایج پژوهش، حکایت از آن دارد که معماری بومی یک مفهوم سیال و پویا است و در طول زمان‌ها و در گسترۀ مکان‌ها، جاری و ساری است. از این رو، معماری بومی را نمی‌توان صرفاً مقید به دورانِ گذشته دانست؛ بلکه در هر دوره بر اثر تعامل دو خوشه کلان از مولفه‌های انسانی و مولفه‌های جغرافیایی پیدایش می‌یابد. معیارهای خوشۀ جغرافیایی، عبارتند از آب و هوا، عوارض طبیعی، منابع طبیعی، گونه‏های گیاهی، و گونه‏های جانوری که مجموع این 5 معیار، منجر به پیدایش 22 زیرمعیار از جمله بارش و رطوبت، تابش و دما، وزش باد و تهویه، و... می‌شود. معیارهای خوشۀ انسانی هفت مورد به شرح جسمانی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، معنوی-دینی، هنری-ادبی، و فنی-مهندسی هستند که 21 زیرمعیار را پدید می‌آورند و معیشت، عادات و هنجارها، خوراک، و پوشاک، و... را در بر می‌گیرند. تعاملات این دو خوشه، به پیدایش 43 زیرمعیار موثر بر معماری بومی منتج می‌شود. این زیرمعیارها، مفاهیمی ثابت، فرامکان، و فرازمان هستند که در هر دوره وابسته به زمان و مکان، مشخصه‌های کالبدی متنوعی پیدا می‌کند.

a reflection on the evolution of the concept of vernacular architecture in the contemporary era

vernacular architecture emerges from the dynamic interplay between human societies and their natural environments, embodying centuries of adaptive wisdom. however, the transition to modernity has precipitated a decline in this architectural tradition, contributing to today’s environmental and cultural crises in the built environment. this study examines the evolving conceptualization of vernacular architecture through a developmental lens, seeking to uncover sustainable principles that transcend temporal and spatial boundaries.employing a qualitative, historical-analytical approach, the research systematically reviews existing literature and conducts a meta-synthesis of vernacular architecture’s trajectory—from its earliest manifestations to contemporary expressions. using gephi software for network analysis, the study identifies and evaluates key criteria through pairwise comparisons, ultimately developing a super matrix of influential components.the findings reveal vernacular architecture as a fluid, dynamic concept comprising two fundamental clusters: geographic (climate, natural resources, flora/fauna) and human (physical, economic, social, cultural, spiritual, artistic, and technical factors). these interact to produce 43 timeless sub-criteria that shape architectural expression. crucially, the study demonstrates that vernacular architecture is not confined to historical contexts but continually re-emerges through contemporary human-environment interactions. this research challenges static perceptions of vernacular architecture, proposing instead a framework for adapting its core principles to modern design challenges. by distilling these universal yet adaptable criteria, the study provides architects with a methodological approach to reintegrate sustainable, context-responsive values into contemporary practice—bridging traditional wisdom with current needs while addressing pressing environmental concerns.