ماهیت طرحواره‌های ذهنی معماران، مبتنی بر نظام معرفت‌شناسی صدرایی

طرحواره، مفهومی با پیشینه نظری گسترده در حوزه روانشناسی و به معنای ساختارشناختی انسان است. این مفهوم در پژوهش‌های میان‌رشته‌ای نیز مورد توجه پژوهشگران بوده و دستاوردهای ارزنده‌ی را به ارمغان آورده است. در مطالعات نظری معماری بر غنای طرحواره‌های ذهنی معماران برای نقش‌آفرینی در ادراک و خلق آثار معماری تاکید شده است. در برخی از آثار معماری اسلامی، این غنای ذهنی به گونه‌ای در کالبد اثر تجلی یافته که توصیف ماهیت جامع آن بر پایه نظریات روانشناسان، امکان‌پذیر نمی‌باشد. این مسئله، تدقیق ماهیت طرحواره ذهنی طراحان معماری را با اتکا به فلسفه اسلامی ضروری می‌نمایاند. از این رو هدف پژوهش حاضر، ارائه تبیینی نو از ماهیت طرحواره‌های ذهنی معماران بر پایه نظام معرفت‌شناسی در اندیشه فیلسوف مسلمان، صدرالدین محمدبن ابراهیم شیرازی، در نظر گرفته و این سوالات مطرح شد: کدام بخش از دیدگاه روانشناسان در خصوص طرحواره منطبق با دیدگاه صدرا و کدام بخش متفاوت از آن می‌باشد؟ در نظریه طرحواره، کدامیک از اصول فلسفی و مبانی معرفت‌شناسی صدرا مغفول مانده است؟ تعریف جامع‌تر از طرحواره‌های ذهنی معماران چیست؟ در این پژوهش که از نوع پژوهش‌های بنیادی است، داده‌ها بر پایه مطالعات کتابخآنهای گردآوری و با رویکرد تطبیقی وجوه اشتراک و افتراق میان دو دیدگاه بدست آمد و در گام بعدی با استفاده از روش استدلال منطقی در تبیینی صدرایی از ماهیت طرحواره ذهنی معماران مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. در نهایت این نتیجه حاصل شد که اشتراکاتی در میان دو دیدگاه وجود دارد نظیر رابطه عین و ذهن، تغییر و گسترش ادراکات و تشکیک در ادارک یک پدیده محسوس. با این حال وجوه افتراقی نیز بدست آمد که از میان آنها سه مورد، بنیادی‌تر است. اولین مورد، اطلاق انتزاعِ صورت ذهنی در مراحل شکل‌گیری طرحواره‌های ذهنی است که همسو با دیدگاه صدرا نمی‌باشد. از نظر ایشان در حرکت جوهری نفس، تاویل رخ می‌دهد و نفس انسان متناسب با هر مرتبه هستی که در آن حضور دارد، می‌تواند به ادراک پدیده در مرتبه‌ متناظر با آن نائل آید. علاوه بر این صدرا در سیر صعودی معرفت، حرکت جوهری نفس را سیری همگرا به سوی مرتبه والای ذات الهی تعریف می‌کند ولی در نظریه طرحواره، غایتی واحد برای نظام سلسله‌مراتبی شناخت تعریف نمی‌شود. تفاوت دیگر، معرفت شهودی در دیدگاه صدرا است که به آن در نظریه طرحواره اشاره نشده است. با توجه به تشابهات و تفاوت‌های بدست آمده بازتعریف طرحواه‌های ذهنی معماران مبتنی بر دیدگاه صدرا ارائه شد.

the nature of architects’ mental schemas based on sadra’s epistemological system

the concept of schema, originating in psychology, has been widely applied across disciplines, including architecture, where studies demonstrate its critical role in design success. however, psychological theories alone fail to fully explain the depth of mental schemas evident in islamic architecture, necessitating an epistemological examination through islamic philosophy. this research employs mullah sadra’s philosophical framework to investigate architects’ mental schemas, addressing three key questions: (1) which aspects of psychological schema theory align or conflict with sadra’s epistemology? (2) what philosophical principles of sadra’s system are overlooked in schema theory? (3) how can architects’ mental schemas be redefined more comprehensively?as a foundational study, this research adopts a comparative methodology, analyzing psychological theories of schema alongside sadra’s epistemology through library-based research and logical reasoning. the comparison reveals both convergences and divergences between the two perspectives. shared elements include the subject-object relationship, hierarchical expansion of perception, and the role of schema as descriptive and procedural knowledge. however, sadra’s philosophy introduces critical dimensions absent in psychological schema theory, such as the epistemic role of intuitive cognition (heart-based perception), the dynamic progression of knowledge through “essential movement” (al-haraka al-jawhariyya), and the teleological orientation of cognition toward the supreme truth. these distinctions carry significant implications for architectural practice. architects must recognize the levels of existence in perception, allowing their schemas to evolve through ascending stages of cognition. during design, intuitive perception enables the discovery of meaning, which is then materialized through architectural form. consequently, this study redefines architects’ mental schemas as intuitive-mental constructs rooted in the connection between the architect and multiple existential realms. these schemas embody both descriptive knowledge (interpretations derived from the soul’s ascending journey toward unity) and procedural knowledge (the descent of meaning into physical form). by integrating sadra’s epistemology, architects can cultivate richer schemas, bridging transcendent understanding with tangible creation. this research not only expands schema theory philosophically but also provides a framework for enhancing architectural design through epistemological depth, emphasizing the synthesis of intuition, existential awareness, and material execution.