بازشناسی و نقد اثر معماری با تکیه بر نظام فاعلیت مراکز در دستگاه فلسفه نظام ولایت (فلسفه شدن)

شناخت و نقد یک اثر معماری به‌واسطه شناخت تغییرات معماری در طول زمان ممکن می‌شود؛ به عبارتی بایستی بتوان تغییرات قبل، حال، و آینده یک اثر را مشاهده نمود و سپس جهت رسیدن به وضعیت مطلوب توصیه‌هایی داشت. لذا مطالعه یک موضوع و مفهوم یا معنا در یک اثر معماری و مقایسه تطبیقی آن با آثار دیگر در بین زمان‌های مختلف نیاز به اوصاف مشترک دارد تا میزان تغییرات در اوصاف مشترک، مورد سنجش قرار بگیرد و در نهایت هدایت تغییرات ممکن شود؛ چرا که شناخت و هدایت تغییرات با تکیه بر اوصاف ثابت نسبت به اوصاف متغیر سهل‌تر است. بر این اساس به نظر می‌رسد مفهوم مرکز از جهتی به دلیل عام بودن در آثار معماری و از جهت دیگر  به دلیل ذومراتب بودن در ساختار معنایی و کالبدی، قابلیت تبدیل شدن به یک وصف مشترک در آثار معماری را دارد و تقریباً نظریه‌پردازان مختلفی (آرنهایم، نوربرگ شولتز، کریستوفر الکساندر) علی رغم رویکردهای متفاوت، بر وجود مرکز در همه آثار معماری بدون قید زمانی و مکانی اشاراتی داشتند؛ به عبارتی می‌توان تغییرات آثار معماری را با تکیه بر عملکردهای مختلف یک وصف مشترک (مانند مرکز) شناخت و راه کارهایی را جهت رسیدن به وضعیت مطلوب با تکیه بر همان وصف پیشنهاد نمود که این امر نیاز به رویکرد سیستمی دارد؛ در این راستا دستگاه فلسفه نظام ولایت (ارائه شده توسط فرهنگستان علوم اسلامی قم) روش‌شناسی تکاملی - سیستمی را برای شناخت و کنترل تغییرات ارائه نموده است و پژوهش حاضر سعی داشته است با روش توصیفی- تحلیلی و با رویکرد سیستمی و مدل‌سازی تکاملی به بررسی اطوار مفهوم مرکز پرداخته و شناخت و هدایت تغییرات آثار معماری در طول زمان را با معرفی اوصاف نظام فاعلیت مراکز ممکن سازد.

recognition and critique of architectural works based on the activity of centers in the philosophy of the provincial system (the philosophy of becoming)

understanding and critiquing architecture requires examining its transformations across time—tracing its past, present, and potential future states to propose pathways for improvement. such an analysis demands shared attributes that enable comparative study across different periods and works. fixed attributes, as opposed to variable ones, offer a more stable foundation for assessing and guiding architectural evolution.the concept of the “center” emerges as a key shared attribute due to its universality and hierarchical role in both physical and semantic structures of architecture. despite differing theoretical perspectives, scholars such as arnheim, norberg-schulz, and christopher alexander acknowledge the presence of centers in all architectural works, transcending temporal and spatial boundaries. by analyzing architectural changes through the functions of these centers, it becomes possible to evaluate transformations and propose recommendations for achieving desirable states.this study adopts a systemic approach, drawing on the evolutionary framework of the “system of wilayah” (developed by the academy of islamic sciences in qom) to understand and direct architectural change. using a descriptive-analytical method, the research models the evolutionary stages of the center, introducing the system of agency within centers as a mechanism for identifying and guiding architectural development over time.