باز خوانش زبان مشترک معماری مسجد کبود تبریز و شیخ لطف‌الله اصفهان با تاکید بر اندیشه‌های تیتوس بورکهارت و الگ گرابار (رویکرد فراترکیبی)

معماری مساجد ایرانی از تداوم اندیشه طی ادوار تاریخی، علاوه بر اینکه نمایانگر وحدت و تمایز می‌باشد؛ گواهی از تقلا در راستای صیانت و ارتقای هویت فرهنگی و مذهبی است. از دیدگاه اندیشمندان نیز عملکرد معماری در مساجد با عناصر و اجزا به گونه‌ای ادغام گشته‌اند که وحدت را به نمایش می‌گذارند و این در حالیست که مساجد یحتمل از نگرش کالبدی دارای تناقضاتی می‌باشند. مسجد کبود تبریز و شیخ لطف‌الله اصفهان به عنوان شاهکار معماری مذهبی علی‌رغم تفاوت‌های ظاهری دارای ایده زیربنایی مشترک می‌باشند. از این‌رو پژوهش حاضر با مفروض انگاشتن تفکر دینی به مثابه زبان مشترک معماری مذهبی و با هدف پاسخ به پرسش اصلی «تمثال اندیشه در زبان مشترک معماری مساجد کبود تبریز و شیخ لطف‌الله اصفهان از دیدگاه اندیشمندان به چه میزان است؟» و با علم بر تضاد مبانی فکری اندیشمندانی همچونالگ گرابار و تیتوس بورکهارت در معماری مساجد، به تفحص در معماری مساجد کبود تبریز و شیخ لطف‌الله اصفهان در شکل‌گیری زبان مشترک پرداخته است. روش پژوهش به گونه پژوهش‌های کیفی و به صورت تحلیلی- توصیفی با روایی مضامین مقالات علمی با تاکید بر اندیشه‌های تیتوس بورکهارت و الگ گرابار طی سالیان 1402-1385 و استنتاج استقرایی مبتنی به روش فراترکیب، تعداد 9 از 53 مقاله با بهره‌گیری از متدولوژی کسپ (casp)، همچنین مصاحبه با 10 نفر از کارشناسان، استادان، و مطلعین در مقوله اندیشه معماری مذهبی انتخاب و فیلتر شد. تعداد 231 کد به وسیله نرم‌افزار مکس-کیو-دی-ای (maxqda) ارجاعی شناسایی شد که ذیل 17 مضمون سازمان‌دهنده و 2 مضمون فراگیر زبان مشترک اندیشه در زمره معماری مذهبی بوده‌اند. نتایج حاکی از آن است که معماری مساجد در ادوار، متاثر از اندیشه‌ای والایی است که در کالبد و فرم تجلی یافته و ماندگار می‌شود. بدین لحاظ زبان مشترک معماری در مساجد با احصای مضامین موردپژوهی به سبب حضور اندیشه دینی مشترک در پس عوامل بنیادین معماری علی‌رغم تناقضات ظاهری، متاثر از انفصال و گذر از عالم مادی و انتقال به عالم معنوی در تلاقی مقام ساختن و مقام خواندن در صورت تجلی می‌کند.

the common architectural language of the kaboud mosque of tabriz and sheikh lutfullah of isfahan (emphasis on the ideas of titus burkhardt and oleg grabar)

the architecture of iranian mosques reflects the continuity of thought throughout historical periods, representing both unity and distinction, while also serving as evidence of the struggle to preserve and enhance cultural and religious identity. from the perspective of scholars, the architectural function of mosques is integrated with elements and components that display unity, even though mosques may exhibit contradictions from a physical standpoint. the kaboud mosque in tabriz and sheikh lutfullah mosque in isfahan, as masterpieces of religious architecture, share a common foundational idea despite their apparent differences.thus, the present research assumes religious thought as a common language in religious architecture and aims to answer the main question: “to what extent does the representation of thought in the common language of the kaboud mosque in tabriz and sheikh lutfullah mosque in isfahan reflect the views of scholars?” acknowledging the conflicting theoretical foundations of thinkers such as titus burkhardt and oleg grabar in mosque architecture, this study investigates the architecture of the kaboud mosque and sheikh lutfullah mosque in the formation of a common architectural language.the research employs a qualitative approach through analytical-descriptive methods, focusing on the validity of themes from scholarly articles emphasizing the ideas of titus burkhardt and oleg grabar from 2006 to 2023. using a meta-synthesis approach, 9 out of 53 articles were selected based on the casp methodology, along with interviews with 10 experts, professors, and informants in the field of religious architectural thought. a total of 231 references were identified using maxqda software, categorized under 17 organizing themes and 2 overarching themes related to the common language of thought in religious architecture.the results indicate that the architecture of mosques across periods is influenced by profound ideas that manifest in their form and structure. thus, the common language of architecture in mosques is shaped by shared religious thought underlying fundamental architectural factors, despite apparent contradictions, reflecting the transition from the material to the spiritual realm in the intersection of construction and reading.